Samuel Lee benoemd tot Theoloog des Vaderlands

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Afgelopen zaterdag werd Samuel Lee benoemd tot Theoloog des Vaderlands. Hij is de eerste met een migratie-achtergrond die het ambt bekleedt. In 2018 ging Enis Odaci namens Volzin langs bij evangelische pinkstergemeente Jesus Christ Foundation Church in Amsterdam, waar Lee voorganger is.

Tekst: Enis Odaci Beeld: Stijn Rademaker

Na de ingetogen ontmoetingen bij de zusters benedictinessen in Oosterhout en de doorsnee-PKN-gemeente in Rolde besluit mijn vriend Herman Koetsveld dat ik een grootschalige evangelische kerkdienst moet meemaken. De zogenaamde ‘megakerken’ in de Biblebelt vinden het echter te spannend om mij te ontvangen. En enkele gereformeerde gemeenten hebben dusdanig veel theologische bedenkingen bij moslims dat ik ook daar geen dienst kan meemaken. In eerste instantie reageer ik gefrustreerd. Waarom is het zo moeilijk om een gesprek te beginnen met andersgelovigen? Daarna volgt boosheid: waar is de naastenliefde? En tot slot volgt berusting: dit is zó herkenbaar. Ook in mijn eigen traditie zijn er gradaties van waarheidsdenken en uitsluiting. Maar juist vanwege deze realiteit zijn we dit schrijfproject begonnen.

Ik schakel een bevriende hoogleraar in. Na zijn bemiddeling kom ik uit bij de Jesus Christ Foundation Church (JCFC) in de Amsterdamse Bijlmer. Een evangelische pinkstergemeente én een migrantenkerk ineen. De kerkgangers zijn voornamelijk Ghanezen, Nigerianen en Filipino’s, maar ook Surinamers en een kleine groep Nederlanders zijn lid. In Nederland bezoeken gemiddeld een miljoen christelijke migranten een internationale dienst. Deze kerkgangers vertegenwoordigen meer dan 75 verschillende nationaliteiten. De meeste van de 1200 migrantenkerken staan in de vier grote steden. De pinksterbeweging, ook wel pentecostalisme genoemd, is wereldwijd een zeer grote stroming die sterk de nadruk legt op de Heilige Geest, die de discipelen van Jezus Christus volgens de Bijbel op de Pinksterdag ontvingen. Ik ben bekend met de onderlinge spanningen tussen katholieke, reformatorische  en evangelische christenen, maar ik wil het daar nu bewust niet over hebben.

Stem van Jezus

Onderweg naar Amsterdam-Zuidoost komen er beelden in mij op. Mijn eerste herinnering aan de Bijlmer is de neergestorte El-Al Boeing in 1992. Brandende gebouwen en oud-nieuwslezer Gijs Wanders die alles rustig op televisie presenteert. Vele nieuwsberichten en televisieprogramma’s later is mijn beeld van de Bijlmer nu: achterstandswijken, hoge werkloosheids- en criminaliteitscijfers. Maar nu ik langs de diverse wijken rijd, zie ik een enorm opgeruimde ruimte met veel groen en natuurlijk nog steeds de hoge, langgerekte flatgebouwen.

Pastor van de JCFC in de Bijlmer is de in het Midden-Oosten geboren Samuel Lee. Ik ontmoet hem in de entreehal van een modern kerkgebouw, waar maar liefst vijftien (!) kerken gesitueerd zijn. Elke denominatie heeft een eigen ruimte en iedereen deelt in de kosten. Er is in de entreehal een gezamenlijk doopbassin en wekelijks zijn er beneden gezamenlijke activiteiten. Het valt meteen op hoe goed Lee zijn talen spreekt. Hij groet mij in het Turks en groet de kerkgangers in diverse Afrikaanse talen. “Men noemt mij African Pastor,” lacht Lee. Ik vertel hem over mijn eerste indrukken van de Bijlmer. “Ja,” zegt Lee, “het ziet er fantastisch uit, maar achter de muren gebeurt er nog van alles.”

In de jaren tachtig kwam Samuel samen met zijn ouders naar Nederland. Hij was 14. Later studeert hij ontwikkelingssociologie in Leiden en dankzij zijn Zuid-Koreaanse vriendin, kerkganger in hart en nieren, krijgt hij toch weer een relatie met het christelijk geloof. Maar hij zet zich er sterk tegen af. Toch wint de liefde het en ze besluiten te trouwen, ondanks tegendruk vanuit beide gezinnen. Tijdens hun huwelijksreis hoort Lee midden in de nacht in zijn hotelkamer de stem van Jezus. “Jezus zei tegen mij dat ik de deur van mijn hart moest opendoen, zodat hij kon binnenkomen. Het was een pinksterervaring. Ik moest van Jezus terug naar Amsterdam om te getuigen van het feit dat hij leeft.”

Wanneer de pastor van de lokale kerk naar het buitenland verhuist, wordt Samuel Lee gevraagd om zijn rol in te nemen. Hij wordt opgeleid tot voorganger. Nu is hij migrantenpastor en gepromoveerd aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij heeft tegenover zijn kerk in de Bijlmer een eigen academie opgezet: Foundation Academy of Amsterdam. Daarover zegt hij: “Wij geven bijna gratis academisch onderwijs aan migranten, vluchtelingen en kansarme mensen. Soms hebben mensen nog geen visum, wachten ze op de papieren of wordt hun diploma niet erkend en dan geven wij hen de kans verder te studeren. Naast de kerk verdeel ik mijn tijd tussen mijn academie en mijn werk bij de Vrije Universiteit, als docent en coördinator bij de Center for Theology of Migration.”

Niet gierig zijn

In de lift bereidt Lee me alvast voor op wat ik ga zien en vooral op wat ik ga horen. Als de deuren open gaan worden we begroet door een enorm kleurrijke gemeenschap. We lopen de kerkzaal in en, zoals aangekondigd, is de zaal gevuld met (voor mij) exotische muziek. Ik associeer het in eerste instantie met Amerikaanse gospelliederen, maar dan met een Afrikaans ritme, met trommels en een koor. Ik kijk mijn ogen uit. Mensen dansen en zijn getooid in prachtige, kleurige kledij. De term ‘zondagskleding’ is toepasselijk. Prachtige hoofddeksels, parelsnoeren, versierde jurken, letterlijk alle kleuren van de regenboog zitten in de zaal.

Ik merk vanaf het begin dat de kwetsbare positie van migranten als een rode draad door deze pinkstergemeente loopt. Lee ondersteunt bijvoorbeeld een maatschappelijk initiatief om niet-gedocumenteerde migranten op weg te helpen. Hij vertelt een verhaal over mensen die een minimale opvang genieten en geen toekomstperspectief hebben. Deze overwegingen zijn de opmaat voor een donderpreek. Met alle stemverheffing die erbij hoort. Samuel Lee lijkt in vele opzichten op een Amerikaanse evangelist die met een bepaalde flair en showmanship zijn publiek bespeelt. Zijn toehoorders willen het niet anders. Een beheerste, sobere toespraak zegt hen niets. Zij willen geraakt worden en klappen luid door de zinnen heen. Maar ik merk al snel dat dat het helemaal geen show is. De intense interactie tussen Lee en zijn toehoorders is oprecht. En zijn woorden zijn echt, ondanks de woordgrappen die hij vaak maakt.

De preek gaat over hebzucht. Hij citeert het evangelie van Lucas waarin een verhaal staat over een erfenis die oneerlijk verdeeld is over twee broers. “Hebzucht,” leert Jezus Christus ons volgens Lee, “kent vele gezichten. Wees waakzaam voor álle vormen van hebzucht. Wees niet gierig met je tijd – deel hem met anderen. Wees niet gierig met jouw liefde – geef eerst aan anderen en zie hoe je liefde terugkrijgt. Wees niet gierig met respect – wat maakt het uit of mensen in de kerk op ‘jouw’ stoel zitten? Wees niet gierig met jouw land – waarom ben je een crimineel als je over een getekende lijn stapt tussen twee landen?” Als kind heeft Lee natuurlijk diverse landsgrenzen moeten passeren en het is aan alles te zien dat het huidige beleid ten aanzien van migranten hem veel pijn doet. En ten slotte: “Wees niet gierig met jouw religie!”

Humaniteit boven geloof

Samuel Lee geeft een kritische beschouwing op het christendom: “Ik ontmoette tijdens een wijkbijeenkomst een man die er uitzag als een junk. Hij stelde mij de moeilijkste vragen ooit. Hij vroeg: ‘Ben jij een pinksterpastor of niet?’ Ik wist niet wat ik op dat moment moest antwoorden. De slecht uitziende man, met een evenzo slecht gebit, zei: ‘Wat is er met jullie liefde gebeurd? Wanneer gaan jullie pastors jullie masker afzetten? Jullie verspreiden al die flyers over Jezus’ liefde, maar in dezelfde flyer geven jullie af op moslims, op katholieken. Waar is jullie liefde?’

Ik vertelde die man dat ik samen met mijn collega’s die verandering wil realiseren. Ik vertelde dat de ene pastor niet gelijk is aan de andere. Maar de junk vroeg mij: ‘Wil je echt weten hoe je de pinksterkerk kunt veranderen, pastor? Nodig dan een paar nieuwsgierige kinderen en jongeren uit die hier op de markt rondlopen en vraag hen wat zij van jou vinden!’” Lee’s woorden worden geladen en hij ademt zwaarder. Ik merk dat hij geëmotioneerd is. Ik word er ook door geraakt, want dit had ook over de islam kunnen gaan. Over mijn imams.

Pastor Lee gaat verder: “Plaats dus de humaniteit boven je geloof, want dat is wat Jezus deed. Jezus heeft geen religie gemaakt, hij roept ons terug naar God en mensheid! God is mens geworden, waarom wij niet?” De woorden knallen de zaal in en de kerkgangers stemmen luid in. Ik merk dat mijn beeld van deze pinkstergemeente niet aansluit bij mijn ervaringen in de voorbereiding van deze ontmoeting. Hier leeft een gemeenschap die open en uitnodigend is.

Met armen en stemlozen

Na de kerkdienst besluiten we, niet geheel toevallig, een kopje thee te drinken in een Turks restaurant op de hoek. Lee’s collega, broeder Joe Obi, schuift aan. We schakelen direct over naar het Engels, omdat broeder Joe oorspronkelijk uit Nigeria komt. Hij heeft een vriendelijke oogopslag en een rustige manier van spreken. We praten over de politiek van Nigeria en over hoe buitenlandse mogendheden een verdeel-en-heerspolitiek hanteren tussen bevolkingsgroepen. Het doet Joe zichtbaar pijn, maar ook hij spreekt zalvende woorden. Is Samuel Lee met zijn collega’s en zijn pinkstergemeente wel representatief voor de evangelische kerken in Nederland? Ik vermoed van niet. Het is een man die midden in een multiculturele wijk alle culturen met elkaar weet te verbinden. Hij is vrienden met alle bevolkingsgroepen en alle levensbeschouwingen.

Lee: “Ik heb de afgelopen elf jaar deze boodschap van verbinding gepredikt. Ik ben meer dan honderd mensen kwijtgeraakt. Ze zijn weggegaan omdat ze vinden dat ik niet meer ‘goed’ geloof, dat ik water bij de wijn zou doen. Maar ik heb ook nieuwe leden erbij gekregen, omdat ze mij buiten zien doen wat ik op zondag preek. Daarom hebben ze vertrouwen in mij. Ik heb goede contacten met de pinkstergemeenten in Nederland en ik maak duidelijk dat ik niet gebruikt kan worden voor andermans agenda. Als er pijn is moeten we erover praten. Zo vertel ik de Protestantse Kerk dat we moeten blijven praten over het verdriet van deze mensen hier in de Bijlmer. Ze lijden nog steeds onder de koloniale geschiedenis, waarin ze in naam van de kerk en de witte euro zijn onderdrukt en uitgesloten.”

We krijgen Turkse thee geserveerd en Samuel Lee eet een hapje zoete baklava. Ik leun achterover en stel Lee een vraag over mijn startpunt: hoe is jouw beeld ten aanzien van andersgelovigen, zoals moslims? Lee vertelt vrijuit over zijn eigen ontwikkeling: “Ik moet eerlijk zeggen dat ik twaalf jaar geleden een religieuze fanatiekeling was. Ik was iemand die de moslim en de Koran afkeurde, ook omdat ik een trauma had opgelopen in het Midden-Oosten, waar mensen in naam van de islam vreselijke dingen werd aangedaan.

“In die periode ging ik bovendien met een groep om uit Amerika, die in de top zat van het prosperity gospel, de welvaartsdominees uit Amerika, die geld vragen om een vliegtuig te kopen. Op een gegeven moment stond ik zelfs op de cover van een vooraanstaand pinkstermagazine in de Verenigde Staten. Eerst was ik blij, maar daarna werd ik depressief. Toen ik in mijn kantoor naar die omslag keek en daarna ging mediteren, hoorde ik een stem in mijn ziel: ‘gefeliciteerd, is dit wat je bent? Is dit alles wat ik van jou wilde? Wees met armen, de stemlozen en dien ze. En toen kwam het beeld van Moeder Teresa bij mij op.”

Lee stapt uit dat elitaire netwerk en komt in aanraking met andersdenkende christenen. Hij leest hun boeken, schrijft blogs en ontwikkelt zich tot een criticus binnen zijn eigen pinkstergemeente. “Ik geloof niet meer in ‘piramidaal leiderschap’. Piramides zijn grafstenen. Ik geloof in circulaire leiderschap. Er zijn twee versies van het christendom. Een versie is de empire christianity, het soort christendom dat onder de Romeinen, Spanjaarden, Engelsen en nu de Amerikanen gebruikt is als een manier om de eigen politieke agenda te verkopen. Maar er is ook een grassroots christendom, een christendom van het volk, dat aan de kant van de armen staat. De Moeder Teresa’s, de Desmond Tutu’s. Zij zijn de sprekende profeten, zij spreken de waarheid.”

Bruggenbouwers

Ik wil ons gesprek afronden met een persoonlijk woord van dank. Ik vertel Samuel Lee dat ik feitelijk al de hele dag mijn beelden van de evangelische beweging op hem projecteer. Ik vertel hem dat ik mij gedraag zoals zogenaamde islamcritici zich gedragen wanneer ze met moslims spreken. Ze lopen dan een rijtje misstanden af en ik heb datzelfde gedaan bij hem, terwijl hij mij gastvrij ontvangt en met mij een kopje Turkse thee drinkt. Ik bied mijn excuses aan. Samuel Lee waardeert mijn geste enorm, maar nuanceert gelijk mijn analyse. Nee, zegt hij. Hij wil zijn excuses aanbieden namens de kerken die mij niet hebben willen ontvangen. Ik ben altijd welkom in zijn kerk.

We zijn vrienden, zegt hij. Ik ben erdoor geraakt en we voelen beiden dat onze woorden oprecht zijn. De onvermoeibare bruggenbouwers in elke religieuze gemeenschap zijn op een hand te tellen. Ik geloof dat dit niet de laatste ontmoeting is geweest. ●

 

Zie de site van de Nacht van de Theologie.

LEES OOK: ‘Pauluskerk geeft stem aan stemlozen’, over opvang van ‘slachtoffers van het neoliberalisme’ in Pauluskerk Rotterdam.