De zzp'er is een slachtoffer

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
In de filmrubriek deze maand aandacht voor de nieuwe speelfilm van de Britse regisseur Ken Loach, die drie jaar geleden opviel met zijn prijswinnende film 'I, Daniel Blake'. Dat was een aanklacht tegen de wereld van uitkeringen en voedselbanken. In zijn nieuwe speelfilm 'Sorry we missed you' toont hij de menselijke misère achter de ‘gig economy’. Hoofdpersoon is pakketbezorger Ricky, die vastloopt in zijn contractloze bestaan.

Tekst: Jurgen Tiekstra

‘Laten we eerst een paar dingen duidelijk maken”, zegt de chef van het postbedrijf in Newcastle, tijdens het sollicitatiegesprek met Ricky Turner. “We huren je niet in, maar je komt aan boord. Je werkt niet voor ons, maar mét ons. Je rijdt niet voor ons, maar levert diensten. Er is geen contract, er zijn geen prestatiedoelen, je houdt je aan de leveringsvoorwaarden. Er is geen salaris, je krijgt een honorarium. Is dat duidelijk? Je klokt niet in, maar bent beschikbaar. Als je bij ons komt, word je een eigenaar, chauffeur en franchisenemer. De meester van je eigen lot.”

De rossige Ricky Turner, vader van twee tienerkinderen, werkte jarenlang in de bouw. Maar na bevlogen verhalen van een vriend besluit hij te gaan werken als pakketbezorger. Dat is het vertrekpunt van de nieuwe speelfilm Sorry we missed you van de Britse filmmaker Ken Loach en zijn scenarist Paul Laverty, die eerder dit jaar in première ging op het filmfestival in Cannes.

Met het tweetal Loach en Laverty weet je wat je in huis haalt. Dit zijn filmmakers wier hart werkelijk links in de borstkast klopt. Hun films zijn niet minder dan aanklachten. Het feit op zich dat zij onrecht tot het onderwerp van hun film maken, is niet uitzonderlijk. Vaak genoeg worden de schermen van een bioscoop gebruikt om er grote onrechtvaardigheid op te schilderen, doorgaans opgediept uit een ver verleden: films over slavernij, over oorlog, over vrouwenonderdrukking, over discriminatie van homoseksuelen. Maar Loach en Laverty doen iets anders: zij bekritiseren de huidige westerse samenleving. Zij willen aantonen dat het kapitalisme niet alleen mensen vermorzelde ten tijde van Charlie Chaplin’s Modern Times (1936), maar ook nu nog. En niet in een uithoek van de wereld, maar recht onder onze neus.

Werkende armen
Drie jaar geleden won het tweetal op het filmfestival van Cannes de hoofdprijs, de Gouden Palm, met hun ontroerende speelfilm I, Daniel Blake, dat net als Sorry we missed you was gesitueerd in de stad Newcastle, in het noordoosten van Engeland. In deze eerste speelfilm was de hoofdfiguur een bouwvakker op leeftijd die een zwak hart had en volgens zijn dokter zou moeten stoppen met werken. Maar op last van de Britse sociale dienst moest hij blijven solliciteren om zijn uitkering te behouden. Met dit verhaal wilden Loach en Laverty ons de vernederende werkelijkheid voor ogen toveren waarin je leeft als je afhankelijk bent van uitkering en voedselbank.

In wezen vormt Sorry we missed you een tweeluik met die eerdere film, waarin dit keer niet de werklozen maar de werkende armen aan bod komen. Het decor waartegen dit verhaal zich afspeelt is niet alleen de stad Newcastle, maar ook de zogezegde ‘gig economy’: de vrijemarkteconomie van de laatste tientallen jaren waarin flexibilisering en tijdelijke contracten steeds dominanter worden. Ook in Nederland is er eerder aandacht geweest voor de situatie van pakketbezorgers van bedrijven als PostNL, die op papier zelfstandig ondernemer zijn, maar in werkelijkheid onderhorig zijn aan dat ene bedrijf dat hen betaalt per bezorgd pakketje. Wee inderdaad de deur die niet opengaat na herhaaldelijk aanbellen, want je verdient niks.

De flexibilisering van de arbeidsmarkt klinkt als een economische innovatie met hoogmoderne schwung, maar is in werkelijkheid een teken van de verschoven machtsverhouding tussen bedrijven en werknemers. In feite schuift het bedrijfsleven zijn ondernemersrisico’s af op de arbeider met z’n stukloon: die moet zelf zorgen voor pensioen, voor vakantiegeld, voor inkomen in tijden van ziekte, voor de aanschaf van zijn bus en het onderhoud ervan.

In Groot-Brittannië lijkt het bestaan van de pakketbezorger nog een stuk tragischer te zijn dan hier in Nederland. Een inspiratiebron voor Sorry we missed you is het werkelijke verhaal van de 53-jarige Don Lane, die jarenlang koerier was bij het Britse postbedrijf DPB. Hij leed aan diabetes, maar kreeg een boete toen hij vrij nam voor een doktersafspraak. Ondanks dat hij steeds zieker werd durfde hij vanwege het strikte bedrijfsbeleid niet minder te werken, al helemaal niet tijdens de kerstdrukte van 2017. Aan het begin van het nieuwe jaar kwam hij te overlijden.

Doodgewoon mens
Het opmerkelijke van het fenomeen van de speelfilm is dat de meeste filmmakers niet proberen een stuk van de werkelijkheid te verbeelden. Wat ze wel doen: ze maken een film. Dus ook als een ‘waargebeurd verhaal’ verfilmd wordt, heeft het resultaat meer weg van een film dan van de alledaagse werkelijkheid. Het gevolg daarvan is dat filmpersonages vaker op filmpersonages lijken dan op alledaagse mensen. Het contrast viel mij eens op tijdens het kijken naar de Amerikaanse speelfilm The Fighter (2010), over een Iers-Amerikaanse boksersfamilie waarvan één oudere broer verslaafd raakte aan heroïne waardoor zijn bokscarrière in mineur is geëindigd.

Het was een sterke film, gemaakt door een begaafde regisseur, met gelauwerde acteurs in de hoofdrollen. Maar één personage vond ik overtuigender dan de bekende acteurs die hem omringden: een roodharige oudere man met snor, behept met enig overgewicht, gekleed in politie-uniform of wijd T-shirt. Naast zijn werk als politieagent was deze man de bokstrainer van de Iers-Amerikaanse broers die centraal stonden in deze film. Deze acteur was zo overtuigend omdat hij de indruk wekte een doodgewoon mens te zijn: hij was niet lichamelijk afgetraind, had geen uit marmer gehouwen kop, was niet nadrukkelijk aan het acteren, had het gebrek aan charisma dat ieder normaal mens heeft, en zag eruit alsof het leven over hem heen was gegaan.

Na het zien van de film bleek dat deze man, Mickey O’Keefe geheten, zichzelf had gespeeld. Hij was de enige van alle acteurs zonder acteerervaring. Sterker nog: hij was ook in werkelijkheid de trainer geweest van de boksende broers wier leven hier tot speelfilm was gemaakt.

Voormalig loodgieter

Precies dit is ook het bijzondere aan de films van Ken Loach: vaak gebruikt hij acteurs à la Mickey O’Keefe –  gewone mensen die ineens van hem een hoofdrol krijgen. Het hoofdpersonage Ricky in Sorry we missed you wordt gespeeld door Kris Hitchen, een voormalig loodgieter uit Manchester die na zijn veertigste besloot een poging te wagen om wat acteerwerk te gaan doen. Tot vlak voor deze allereerste hoofdrol kreeg hij nog betaald als reparateur van cv-ketels.

Zijn vrouw in de film (die lange dagen maakt in de thuiszorg) wordt gespeeld door ene Debbie Honeywood. Zij is in werkelijkheid afkomstig uit een plaats vlakbij Newcastle, waar ze werkt als onderwijsassistent. Met het oog op figurantenwerk had ze zich op haar veertigste ingeschreven bij een castingbureau. Ze had nooit kunnen bedenken dat ze uit het niets een hoofdrol zou krijgen in een speelfilm van Ken Loach. Hetzelfde geldt voor de chef van het postbedrijf, gespeeld door Ross Brewster, een man die nog steeds werkt als politieagent in de stad Durham, niet ver van Newcastle. Tot zijn verbijstering liep hij dit jaar over de rode loper van het meer dan prestigieuze filmfestival in Cannes, terwijl hij eerder nog geen minuut filmervaring had.

Het is deels dankzij de alledaagse menselijkheid van deze onervaren acteurs dat ook deze nieuwste film van Ken Loach oogt als een indringende greep uit het leven. Maar dat is niet de enige reden dat ook deze film, net als I, Daniel Blake drie jaar geleden, zo ontroerend is. Ook deze film ontroert weer, dankzij het timmermansoog van Loach en Laverty voor het kleinmenselijke. Ze tonen hoe stress, geknakte trots en verdriet naar boven komen rond de eettafel, in de kleine biotoop van een gezin met twee hardwerkende ouders en hun opgroeiende kinderen.

Zie hier de IMDb-pagina van ‘Sorry we missed you’. De film draait vanaf donderdag 14 november in de bioscoop.

 

 

LEES OOK: ‘Wie leeft, loopt averij op’, over de film ‘Your mum and dad’ (2019).