Unorthodox

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Deze maand in de filmrubriek aandacht voor de vierdelige Netflixserie Unorthodox, waarin een jonge joodse vrouw wegvlucht uit de chassidische Satmargemeenschap in New York. Het verhaal is gebaseerd op het autobiografische boek van schrijfster Deborah Feldman, die zich na haar vlucht in Duitsland vestigde. In het land van de nazi’s.

Tekst: Jurgen Tiekstra

Het openingsshot van de dramaserie Unorthodox is er een van een bungelende, metalen draad: de eroev is gebroken, de draad die hoog boven de grond aan sjabbatspalen is vastgebonden. De eroev is een omheining waarmee orthodoxe joden voor zichzelf aangeven binnen welke ruimte zij op de sjabbat spullen mogen dragen.

In de hal van het sobere appartementencomplex in New York waarin ze woont, wordt hoofdpersoon Esty tegengehouden door andere joodse vrouwen uit haar gemeenschap, allemaal getooid met een donkere pruik die ze sinds hun huwelijk over hun kortgeschoren haar dragen. De vrouwen staan achter hun kinderwagens met elkaar te kletsen, omdat ze door de gebroken eroev nu niet naar buiten mogen.

Ook Esty wil naar buiten, maar om een andere reden. Ze snelt terug naar haar appartement om haar tas terug te brengen. Juist vandaag wil ze haar grote plan ten uitvoer brengen: ontsnappen uit de gemeenschap waarin ze al haar hele leven leeft, ontvluchten uit de benauwenis en de slechte positie van vrouwen in die gemeenschap. Ze is nu negentien jaar, ze is een jaar getrouwd en ze denkt dat ze zwanger is, maar weet dat niet zeker. De hoogstnodige spullen – papiergeld, een foto van haar oma – propt ze onder de strakke band van haar bruinkleurige maillot. Opnieuw neemt ze de trap naar beneden en zonder een groet aan de joodse vrouwen verlaat ze het appartementencomplex.

Afkeer van de wereld
De serie Unorthodox is deels gebaseerd op het gelijknamige boek van Deborah Feldman, een Amerikaanse schrijfster die begin twintig was toen ze de Satmargemeenschap in New York verliet. De Satmars zijn deel van de wereldwijde beweging van chassidische joden. Het chassidisme – dat ‘vroomheid’ betekent – ontstond als religieuze afsplitsing in de zeventiende eeuw in Wit-Rusland, Oekraïne en Polen.

Na de Tweede Wereldoorlog zijn in New York minstens drie omvangrijke chassidische gemeenschappen ontstaan, verdeeld over drie wijken in de stad. Met elkaar zijn dat honderdduizenden orthodoxe joden aan de oostkust van Amerika, waarvan de mannen baarden dragen, donkere pijpenkrullen langs het hoofd hebben bungelen, een gebedskleed onder hun donkere lange jassen dragen en altijd een hoed op het hoofd hebben. Nog meer dan de andere gemeenschappen keren de Satmars zich af van de buitenwereld. Televisie, laat staan internet, is verboden. Niet-joodse muziek of boeken zijn dat eveneens. De Satmars hebben eigen scholen en ambulances, een eigen busdienst en vrijwillige politie. Ook is de gemeenschap antizionistisch: de joden moeten zich pas met de komst van de Messias in het Heilige Land verzamelen.

De Satmargemeenschap is ontstaan rond rabbi Joel Teitelbaum, die tijdens de Holocaust het concentratiekamp Bergen-Belsen overleefde en vlak na de oorlog zich in New York vestigde. De naam van zijn groep is ontleend aan de plek Satu Mare in het huidige Roemenië, waar Teitelbaum als rabbijn gewerkt heeft. Zo is de groep in de jaren na de oorlog opgebouwd door overlevenden van de Holocaust, afkomstig uit Roemenië en voornamelijk Hongarije. Dat oorlogstrauma tekent de Satmars nog steeds, volgens Deborah Feldman. Het is een van de redenen waarom de groep zo kinderrijk is: de in de Holocaust verloren joodse gemeenschap moet herbouwd worden.

Dikke meisjeskous
Dat laatste is in Feldmans ogen ook een oorzaak van de slechte positie van de vrouwen in de Satmargemeenschap. Omdat de vrouwen cruciaal zijn voor het voortbestaan van de groep, omdat zij de vruchtbaarheid belichamen, worden ze gecontroleerd. In de groepering heerst een latente angst voor de vrouwelijke seksualiteit. Dat wordt pregnant in een scène in de Amerikaanse documentaire One of Us over de Satmars, die net als de serie Unorthodox op Netflix te zien is. In de documentaire wordt door een schoolboek voor jonge kinderen gebladerd: alle afbeeldingen van meisjes zijn grondig doorgekrast met een dikke zwarte stift.
“Ik herinner me een preek na de aanslag op een joods centrum in Argentinië in 1994”, vertelde Deborah Feldman twee jaar terug in dagblad Trouw, na publicatie van haar boek. “De rabbi stroopte toen een toch al ondoorzichtige en dikke meisjeskous om zijn arm en zei: ‘Weten jullie waarom deze dingen gebeuren? Omdat de kousen niet dik genoeg zijn en je de benen van de meisjes kunt zien! Daarom is God zo boos!’”

Het is van alle tijden dat religieuze groepen zich willen vrijwaren van invloeden van buitenaf. Al in de tijd dat Jezus van Nazareth leefde was dat een belangrijke discussie: hoe konden de joden in Israël zich teweerstellen tegen de invloed van de dominante Helleense cultuur die de Romeinen met zich mee brachten? Eén antwoord was het toegewijd vasthouden aan de honderden joodse geboden, waaronder de nadruk op de sjabbatsheiliging en de reinheidsvoorschriften. Een ander voorbeeld is de opleving onder christenen van de kerkgang in het Nederland van de negentiende eeuw, als bolwerk toen tegen de secularisering door onder andere de opkomst van het socialisme.

Maar in de 21ste eeuw is het haast een wonder dat een religieuze gemeenschap nog zo’n sociologisch eiland kan zijn. Al helemaal in het hart van een Amerikaanse miljoenenstad, al helemaal in de tijd van het internet. In de documentaire One of Us beschrijft een Satmarjongen die uit de gemeenschap wil treden, hoezeer hij omver werd geblazen toen hij achter het bestaan van Wikipedia kwam: een internetplatform waarop alle mogelijke kennis, met het grootst mogelijke detail, wordt beschreven.

Naar Berlijn
Het intrigerende aan het verhaal van Deborah Feldman is dat zij zich na haar afscheid van de Satmars heeft gevestigd in Berlijn. Juist de angst voor de Duitsers waarmee zij opgegroeid was, trok haar naar Duitsland toe. Uitgerekend hier had zij het gevoel dat zij zichzelf kon ‘deprogrammeren’ en de wereld opnieuw kon leren bekijken.

Ook Esty neemt het vliegtuig van New York naar Berlijn. Het is niet helemaal realistisch hoe snel zij hier als voormalige Satmar haar weg vindt in een kosmopolitische en ruimdenkende wereld, nadat zij in een koffiezaakje een jongen van een Berlijns conservatorium is tegengekomen. Dit deel van de serie moet vooral allegorisch zijn bedoeld: als een verbeelding van een volgens de makers ideale wereld waarin iedereen kan zijn wie hij is, ongeacht etniciteit, geslacht en seksualiteit.

De volledige tekst lezen? Abonnees van Volzin ontvangen bij verschijning van de nieuwe Volzin een e-mail met een link naar de digitale editie. Nog geen abonnee? Klik dan hier.