'Zie jij al een schuldige robot in de kerkbank zitten?'

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Denken over een toekomst met robots en kunstmatige intelligentie is ook nadenken over wat het betekent om mens te zijn. Dat besef heeft Arjan Plaisier, de voormalige scriba van de Protestantse Kerk, die nu dominee is in Apeldoorn en docent aan de Protestantse Theologische Universiteit.

Tekst: Jurgen Tiekstra Beeld: Sandra Haverman

“Blaffen tegen de maan helpt niet veel”, zegt Plaisier. “Op een schrikachtige manier reageren op technologische innovatie is niet de manier om in het leven te staan. Maar je kunt de ethiek niet losmaken van de technologie en doen alsof de ontwikkelingen een fatum zijn; ‘het is nu eenmaal niet anders.’ We moeten ons altijd afvragen: wat betekent dit voor de samenleving? Als geavanceerde robots zelflerend zijn en daardoor bijna een eigen leven krijgen, moeten we onszelf wel de vraag stellen: wie zit er aan de knoppen?, wat is de kans dat dit ons ontglipt en robots óns gaan sturen?”

Iets plats
“Voor sommige sectoren snap ik de toepassing van robots. De vraag in de zorg wordt alleen maar groter. Een zorgrobot is dan zeker een oplossing. Tegelijk geeft die oplossing zijn eigen problematiek, want als een robot het kan, hoeft een mens het niet te doen. Maar misschien hoort bij zorg ook het intermenselijk contact. Je kunt die robots zo ver vermensenlijken dat je denkt: het is net een echt mens, waarna je de gevoelens die je normaliter op een mens projecteert, op die computer projecteert. Maar dan denk ik aan het bijbelse beeldverbod; je moet aan een beeld geen eigen leven toekennen.

Wat is nou een mens? Dat is bijna ondefinieerbaar. Dan kom je bij woorden als ‘ziel’, ‘geest’, ‘energie’. Als twee mensen elkaar ontmoeten, is dat meer dan een optelsom van hebbelijkheden en onhebbelijkheden. Eenzaamheid ga je volgens mij niet oplossen met technologie; dat in het vervolg een robot jou gezelschap houdt, een robot die op al je wensen ingaat en die je steeds menselijker kunt maken. Nou nee, want dan heb je het intermenselijk verkeer gereduceerd tot iets plats.

Je kunt ook sociaal-menselijke gevoelens krijgen bij zo’n robot, maar wat gebeurt er als die gevoelens lang aanhouden? Zullen jouw gevoelens dan niet afvlakken? Een robot is perfect, hij doet alles wat je wilt. Maar het leven bestaat ook uit weerstand. Een robot kan ondersteunend werken, maar ga niet denken dat je met een robot het middel hebt gevonden tegen de condition humaine.”

Liefhebben
“Kan een robot religieus zijn? Ik kan me niet voorstellen dat een robot echt lief kan hebben, en religie zit in hetzelfde spectrum. Daar is ‘ziel’ voor nodig. Liefde is niet iets wat losstaat van lichaam en van emoties. Dat kun je niet creëren, dat kun je niet knutselen, dat kun je niet met heel veel data tot stand brengen. Dat is een kwalitatief verschil. Moraliteit vraag om bewustzijn, om schuldig kunnen zijn. Zie jij al een schuldige robot in de kerkbanken zitten? Wat je wel kunt zeggen, is: hij faalt, hij moet gerepareerd worden. Maar nee, volgens mij is het baarlijke nonsens. Alleen als je religieus bewustzijn zou deduceren uit hormonen, uit opvoeding, uit de onmacht van mensen – als je religiositeit zo plat zou maken, dan kan ik me wel voorstellen dat je een robot maakt die religieus kan zijn.”

Schuren aan elkaar
“Wie heeft eens gezegd: toenemende macht van middelen met een vaag doel, dat geeft gevaar? Wat als we zo investeren in de perfectionering van de middelen, maar ons niet afvragen wat ons levensdoel is? Stel je voor: robots kunnen echt alles overnemen en we rusten op onze lauweren. Maar is het ook niet een doel van de mens om zich door zijn werk te ontwikkelen? Zijn we er om alle last van het leven kwijt te raken met hulp van technologische oplossingen? Dan heb je een definitie van het mens-zijn als: zoveel mogelijk genieten en alles wat weerstand geeft uitbesteden. Maar is de menselijke bestemming niet meer dan geen narigheid en rottigheid tegenkomen? Stel je voor dat iedereen in de samenleving een eigen robot heeft. Dat lijkt fijn. Maar misschien is een samenleving wel bedoeld om elkaars moeite mee te dragen, met elkaar te lachen, te huilen, aan elkaar te schuren. Het is toch geen samenleving als de politiek alleen maar zorgt dat iedereen aan zijn maximale genot komt? Dan is er geen bindweefsel. Achter de fixatie op robotisering kan een mager mensbeeld en mager maatschappijbeeld zitten.”

Lees dit artikel en velen andere nu in Volzin. Nog geen abonnee? Klik dan hier.