Milieucrisis vraagt om een theologie van verbinding

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
De moderne mens heeft de verbinding met de wereld om zich heen doorgesneden. Het gevolg is een milieucrisis zonder weerga. De breuk met onze omgeving kan zich volgens theoloog Thijs Caspers pas herstellen “als we beseffen dat we onlosmakelijk verbonden zijn met de specifieke plaats waar we leven”.

Tekst: Thijs Caspers 

In een van zijn meest recente boeken schrijft de Engelsman Paul Kingsnorth, voormalig milieuactivist en auteur, een even briljante als confronterende passage over de toiletervaring van de moderne mens. Hij zegt: “Het toilet is voor mij een goede metafoor voor de beschaving waar ik onderdeel van ben. Het is aangenaam, gemakkelijk, hygiënisch en heerlijk warm en droog. Het verschaft de meest luxueuze poepervaring die de mensheid ooit gekend heeft. Je kunt je behoefte doen zonder er ooit over te hoeven nadenken wat er gebeurt met de ontlasting en urine die je zojuist geproduceerd hebt, net als je waarschijnlijk nooit hebt nagedacht over het de oorsprong van het voedsel waaruit het ontstaan is. … Je kunt lekker warm zitten, een vermakelijk en ongecompliceerd boek lezen en vervolgens eenvoudigweg op een knop drukken om vervolgens nooit meer bezig te zijn met je eigen shit.”
Dit inzicht is reden voor Kingsnorth om, als hij met zijn gezin vanuit Engeland naar het Ierse platteland verhuist, het toilet uit zijn huis te breken. Het verkwistende spoeltoilet vervangt hij door een composttoilet: een emmer met een deksel erop, die telkens weer opnieuw geleegd moet worden. De gang naar de composthoop als continue herinnering aan wat we produceren en achterlaten.

Kingsnorth metafoor is briljant: hij richt de aandacht op een voor velen schaamtevolle maar noodzakelijke handeling die we allemaal kennen en waar we in het westen een handige oplossing voor hebben gevonden in de vorm van het moderne toilet. Eén druk op de knop en schoon drinkwater spoelt alle viezigheid weg, waarna we er nooit meer naar om hoeven te kijken. Confronterend worden zijn woorden als we ze als metafoor zien voor onze houding in hoe we omgaan met de wereld. Dan staat de wc-ervaring voor de behaaglijke individualistische bubbel waarin we leven: waar alles vandaan komt dat onze bubbel zo comfortabel maakt weten we niet, en wat ermee gebeurt als we het hebben afgedankt beseffen we misschien nog wel minder. Alleen de behaaglijkheid van de binnenruimte is voelbaar.

Wat de consequenties zijn van ons comfortabele binnen voor de buitenruimte is beetje bij beetje op de achtergrond geraakt. En als, op momenten, een knagend gevoel van ongemak zich van ons meester maakt, dan is het maar al te gemakkelijk om het te sussen. Het geloof in maakbaarheid is zo groot, dat iedere zorg over de natuur kan worden weggenomen: we vinden er wel wat op. De problemen van nu worden ondervangen door de oplossingen van morgen. No worries dus. Het zijn geruststellende maar giftige woorden die ons doen wegkijken van de ecologische ramp die zich op dit moment voltrekt. Van een massa-extinctie die zijn weerga niet kent, zoals bijvoorbeeld René ten Bos – filosoof en voormalig ‘denker des vaderlands’ – ongemakkelijk laat zien in zijn onlangs verschenen boek Extinctie.

Spiritueel vacuüm
Sussende woorden bedekken ook het pijnlijke gegeven dat velen van ons in spirituele zin in een vacuüm zijn geraakt. Opgesloten in onszelf, horen we alleen nog maar onze eigen stem. Priester en passionist Thomas Berry, een van de voorvechters van de ecotheologie, schrijft dat de mens de ‘grote conversatie’ met de wereld om zich heen heeft verbroken, met alle gevolgen van dien. Hij zegt: “We praten alleen nog maar tegen onszelf. We praten niet tegen de rivieren, we luisteren niet naar de wind en de sterren. We hebben de grote conversatie verbroken. Met het verbreken van deze conversatie hebben we het universum uiteen doen laten spatten. Alle rampen die op dit moment gebeuren zijn de consequentie van dit spiritueel ‘autisme’.” De moderne mens die de verbinding met de wereld om zich heen heeft doorgesneden: het is een ongemakkelijk en onrustmakend gegeven. Dat doet tegelijkertijd de vraag opkomen waar we perspectieven kunnen vinden om iets van deze verbinding te herstellen. Kan bijvoorbeeld het christendom ons helpen? Zijn daarin woorden en gedachten te vinden die ons kunnen helpen ons ‘spiritueel autisme’ te doorbreken?

Het korte antwoord op de vraag of het christendom kan helpen in het herstellen van de verbinding is ‘ja’. Maar alvorens hier iets over te zeggen mag het huidige tekortschieten van een betrokken groen christelijk geluid in ons land niet onbenoemd blijven. Een van de weinige uitzonderingen op het ongemakkelijk zwijgen is het onlangs verschenen omvangrijke boek Groene theologie van theoloog en predikant Trees van Montfoort. (Een interview met haar verscheen in het maartnummer van Volzin).

Van Montfoort constateert in haar boek dat het groene geluid in de Nederlandse theologie ‘zeer beperkt’ qua omvang is en ‘veelvormig’ tegelijkertijd. Ook zijn woorden als ‘natuur’ en ‘schepping’ meerduidig van aard: voor een vrijzinnig protestant betekenen ze iets anders dan voor een orthodox protestant of een katholiek. Dit maakt dat het ‘gesprek stokt’, ondanks de nodige initiatieven en aanzetten in het heden en verleden.

Maar naast botsende referentiekaders is er volgens Van Montfoort nog een wezenlijker probleem. De moderne theologie, zegt ze – en daarmee ook het christelijk spreken dat er een afgeleide van is – heeft zich in de huidige tijd irrelevant gemaakt precies door haar verwevenheid met de moderniteit. De theologie zit vast in een mens-gecentreerde zienswijze die juist ten grondslag ligt aan de crisis waarin het milieu zich bevindt. Omdat de theologie binnen dit moderne wereldbeeld daarnaast niet meer over de hele werkelijkheid kan gaan (hier gaan de natuurwetenschappen over), blijft als schrale troost slechts het domein van de ethiek over. Christelijk spreken heeft zich versmald tot moraal en het spreken over zingeving. De theologie heeft zichzelf zo bezien eigenhandig buitenspel gezet. Of zoals Van Montfoort het zegt: “Een theologie die haar uiterste best doet voor moderne mensen begrijpelijk te zijn, loopt het grote risico dat ze zich zo aanpast aan de tijdgeest dat ze niets meer te zeggen heeft.”

De volledige tekst lezen? Abonnees van Volzin ontvangen bij verschijning van de nieuwe Volzin een e-mail met een link naar de digitale editie. Nog geen abonnee? Klik dan hier.