Leven zonder plastic? Het kan!

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
De 25-jarige Nila Patty leeft al drie jaar zero-waste en is, naar eigen zeggen, nog nooit gelukkiger geweest. Theoloog Elisabeth Hense ziet dat wie echt duurzaam leeft, zich afvraagt wat er werkelijk toe doet in het leven. “Het gaat om een innerlijke geraaktheid, met een zeker handelen als gevolg.” Tekst: Jasmijn Olk

Met een meerderheid van maar liefst 92 procent stemde het Europees Parlement eind oktober voor een verbod op plastic bestek, rietjes en wattenstaafjes. Het is een eerste stap richting een definitief verbod op wegwerpplastic. Ook grootgrutter Albert Heijn, niet direct bekend om zijn duurzame overtuigingen, kondigde begin afgelopen herfst ambities aan om minder en recyclebaar verpakkingsmateriaal te gaan gebruiken. Toeval is het niet. Plasticvrij leven lijkt de nieuwste trend voor wie duurzaam wil leven. De ‘geitenwollensokken’ uit de jaren ’70 vestigden al eerder aandacht op de noodzaak voor biologisch en lokaal voedsel. De afgelopen jaren stonden duurzame energie, vegetarisch eten en minder vliegen in de belangstelling. En nu de impact van afval op de omgeving.

Kringlopen sluiten

Drie jaar geleden maakte Nila Patty (25), student medische biologie in Nijmegen, een radicale keus: zij besloot om te leven zonder afval te produceren. Daarin is ze niet de enige. Wereldwijd kiezen steeds meer jonge activisten voor een zero-waste levensstijl. “Elke nacht ging ik met een schuldgevoel naar bed. Overal om mij heen zag ik vervuiling. In landen zonder goed afvalverwerkingssysteem, zoals Indonesië, waar ik vandaan kom, komt al het afval direct in de natuur of oceaan terecht.” Patty realiseerde zich dat er iets moest veranderen en besluit bewust naar haar eigen consumptiegedrag te kijken. “De eerste stap is om je bewust te worden van wat er te verbeteren valt. Bij alles wat ik kocht, stelde ik mezelf de vraag: is het gezond voor mij, goed voor mijn omgeving en levert het veel afval op? Ik schrok van de hoeveelheid plastic die ik gebruikte. Groenten, chips, mijn favoriete noedels, allemaal in plastic verpakt.”
Patty benadrukt dat zero-waste niet betekent dat ze geen afval produceert. Producten die zij kan recyclen of composteren gebruikt ze nog steeds. “Het gaat om bewustwording over wat je weggooit, over manieren waarop we afval gebruiken. Ik produceer nog steeds afval, maar ik behandel het anders. Van plastic zie ik volledig af, dat is onmogelijk te recyclen zonder dat het als grondstof in waarde verliest.”
Elisabeth Hense, theoloog aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en specialist op het gebied van spiritualiteit, bezocht verschillende duurzame initiatieven in land- en tuinbouw. Naar aanleiding van deze bezoeken verscheen in 2016 het boek Volle Oogst, over ‘creatieve tuinders, eigenzinnige boeren en initiatiefrijke burgers’. “Ik onderzoek initiatieven die regeneratief zijn, een woord dat wij naast ‘duurzaam’ veel gebruiken”, legt Hense uit. “Het gaat niet om nét iets beter, net iets minder afval, maar om initiatieven die de natuur echt willen herstellen, willen doen herleven.” Veel van deze initiatieven proberen kringlopen te sluiten. “Traditioneel is dit: het afval dat wordt geproduceerd bij groente of fruit en de resten gaat als voedsel naar de dieren, en hun mest gaat weer naar de groenten toe. Het gaat er om dat dingen niet overblijven of weggegooid hoeven te worden, dat alles een waarde blijft behouden.” Op deze manier speelt het vermijden van afval, net als in de zero-waste beweging, ook in agrarische initiatieven een belangrijke rol. “Samen delen is in deze bewegingen belangrijk. Iedereen kan aanhaken, kan meehelpen weer zeggenschap te krijgen over wat we eten en hoe we dat verbouwen. Resten worden niet weggegooid, maar bijvoorbeeld weggegeven aan voedselbanken. Centrale waarden zijn respect voor elkaar, luisteren naar elkaar en met elkaar in gesprek blijven. Om te kunnen overleven is een gezamenlijke verantwoordelijkheid noodzakelijk. De boer zet zich in voor goed, eerlijk voedsel, en de community staat garant als er bijvoorbeeld een slechte oogst is. Ook dan moet de boer een boterham kunnen verdienen.”

Kernidee

Bij deze duurzame initiatieven gaat het niet alleen om zorg dragen voor de natuur, maar tevens om verbinding en samenwerking met de gemeenschap. Ook voor Patty betekent de zero-waste levensstijl veel meer dan alleen letten op afval. “Ik leef nu drie jaar zero-waste, en ik ben nog nooit gelukkiger geweest. Eigenlijk ben ik ook niet met zero-waste begonnen vanuit het principe om duurzaam te zijn, maar omdat ik ontevreden was over mijn leven. Voordat ik begon, ging het niet goed met mij. Ik was te dik, vaak ziek, te onzeker om met vrienden af te spreken. Ik geloof sterk dat what goes around, comes back around. Als je anderen goed behandelt, ontvang je vanzelf goede daden terug. Als je zelf gelukkig wilt zijn, moet je ook de mensen om je heen goed behandelen.” Een tijd lang heeft Patty, zelf van moslim-komaf, zich in verschillende religieuze tradities verdiept. “Een kernidee in elke religie is: behandel elk levend wezen met respect. Ik begin ermee mijzelf goed te behandelen, door gezond te eten en voor mijzelf te zorgen. Om gelukkig te blijven wil ik een leven leiden waarbij ik anderen, mens, dier en natuur, zo min mogelijk schaadt. De zero-waste lifestyle heeft me erg veel gebracht. Ik geloof nu dat het echt mogelijk is om zo als individu verandering te bewerken.”
Duurzaamheidsinitiatieven kennen ook een spirituele dimensie. “Mensen die betrokken zijn bij dit soort initiatieven vragen zichzelf af: wat is werkelijk een waardevol, rijk leven?”, duidt Hense. “Het gaat over wat werkelijk waardevol is, wat je ten diepste raakt. Een idee, overtuiging van binnenuit, die vervolgens een zeker handelen tot gevolg heeft. Vanuit het christendom kennen we een lange traditie van christelijke spiritualiteiten die een antwoord proberen te geven op de noden van de tijd. Duurzaamheid is een antwoord op de nood van deze tijd. We moeten zorgen dat de natuur niet helemaal vernietigd wordt, dat de aarde bewaard blijft voor de volgende generaties. Vanuit een verbondenheid met de schepping hebben religies een drive om zorg voor de aarde in praktijk te brengen. In het geseculariseerde Nederland handelen de meeste mensen die bij duurzame initiatieven betrokken zijn, echter niet vanuit een religieuze overtuiging, maar vanuit een gedeelde maatschappelijke overtuiging. Consumenten en producenten zetten zich samen in voor nieuwe waarden. Ongeacht of dat gekoppeld is aan religie of niet – het is een brede, maatschappelijk geïnspireerde beweging.”

Feestje

Veel mensen associëren duurzaamheid met ‘geitenwollensokken’, moraliserend en saai. Bij zero-waste is dit zeker niet het geval. “In de jaren ’70, waarin de biologische beweging al eens eerder in de lift zat, zei men: ik eet biologisch, of het nou lekker is of niet, als het maar verantwoord is. Tegenwoordig benadrukken mensen veel meer het plezierige, het fijne. Het is niet meer moralistisch, maar uitnodigend”, vertelt Hense. “Dat is een deel van de aantrekkingskracht. De hele trend, de hele beweging, gaat niet uit van een opgeheven wijsvinger die zegt dat je iets verkeerd doet. Het straalt juist uit dat het leuk is, een feest om mee te mogen doen. Er heerst een sfeer: hier gebeurt iets goed, hier geloven we in en zo kunnen we de aarde bewaren.” Ook Patty wil geen mensen veroordelen. “Ik zou nooit rondgaan en zeggen: o nee, jij gebruikt plastic, houd daarmee op! Dat kan ook helemaal niet. Je kunt niet ontkomen aan plastic, maar je kunt wel bewuster omgaan met de manier waarop je het consumeert.”
Sociale media spelen een grote rol om deze nieuwe bewegingen aantrekkelijk aan de man en vrouw te brengen. “De wereldwijde zero-waste gemeenschap is behulpzaam. Iedereen heeft met dezelfde moeilijkheden te maken, we ondersteunen elkaar. Ik gebruik sociale media om informatie te krijgen, te delen en om steun te vinden”, vertelt Patty. In 2017 startte zij de Nijmeegse afvalchallenge, waarbij mensen via Facebook een maand lang dagelijks een bericht ontvangen met tips om afval te verminderen. “We begonnen met gemakkelijke tips, zoals het meebrengen van je eigen drinkflesje, en eindigde met ingewikkeldere dingen, zoals het maken van eigen tandpasta. Iedereen kan met de challenges meedoen, het is geen wedstrijd. Het idee was om mensen te helpen met de zero-waste lifestyle te beginnen, hen informatie te geven over de verschillende mogelijkheden. Als je het stap-voor-stap aanpakt, is het helemaal niet zo moeilijk om je levensstijl te veranderen. Je realiseert je al snel dat je gemakkelijk de ene gewoonte kan vervangen voor een andere. Iedereen kan kiezen bij welke uitdagingen hij of zij zich comfortabel voelt.”
Toen ze begon met afvalvrij leven, vertelt Patty, vond ze het moeilijk hier met anderen over te praten. “Duurzaamheid is een fancy term, veel mensen zien het als een luxe die alleen voor rijke mensen is weggelegd.” Terwijl het haar, naar eigen zeggen ‘gewoon een student’, lukt om met weinig geld te kiezen voor verpakkingsvrije alternatieven. “Als je met duurzame initiatieven werkelijk een soort transitie op weg wil helpen, moet je het mogelijk maken voor brede bevolkingsgroepen”, vindt ook Hense.

Markt

Niemand kan voorspellen hoe de toekomst er voor duurzame initiatieven uitziet. “De weg gaat niet over rozen, het is een boerenstrijd tegen de macht van de grote concerns en de status quo”, vertelt Hense. “Tegelijkertijd zie je dat dit soort bewegingen veel sympathie van alle kanten oproept. Wat er nu gebeurt doet er toe, het is een hoopvol signaal. De veelal lokale bedrijven ontmoeten elkaar in koepelorganisaties. Ze werken aan een stevig, internationaal netwerk dat hun verhaal weet te verspreiden en richting de politiek hoorbaar te maken. Deze koepels voeren actie: ze informeren, enthousiasmeren en verbinden. Op een leuke manier, laagdrempelig en uitnodigend.”
Zero-waste is gerelateerd aan de circulaire economie, legt Patty uit, een manier van denken die op dit moment veel opgang maakt. “De term wordt vaak door bedrijven gebruikt. Het komt uit de industrie, door bedrijven die willen produceren zonder afval, en is aangepast als lifestyle. Want als consumenten zijn wij niet circulair maar lineair bezig: kopen, gebruiken, wegwerpen. We moeten zorgen dat het cirkels worden. Dat wanneer we een product hebben gebruikt, het teruggaat als grondstof, een nieuw doel krijgt of gerepareerd wordt.”
De kracht van een individu moet in deze transitie niet onderschat worden, vindt Patty. “Jij doet er toe. De oceaan wordt gevormd door druppels water. Laten we samen een duurzame oceaan vormen!”. Toch ziet ook zij moeilijkheden. “Het grootste probleem in de zero-waste beweging, zijn mensen. Er zijn zoveel vooroordelen. Blijkbaar is het meenemen van je eigen tas een van de vreemdste dingen die een winkelier kan meemaken. Maar langzaam raakt het meer geaccepteerd. Op dit moment is het vooral nog een beweging van individuen. Ik hoop dat vanuit een bottom-up aanpak bedrijven zullen inzien dat er een markt is voor verpakkingsvrije producten. Zo ging het ook met vegetarisch en veganistisch voedsel. Toen ik daar net mee begon, was het een hele klus om producten zonder dierlijke ingrediënten te vinden. Terwijl er tegenwoordig veel alternatieven worden geproduceerd. Dat maakt het een stuk gemakkelijker.”
De zero-waste beweging gaat eigenlijk om veel meer dan afvalvrij leven, benadrukt Patty nogmaals. “Dat dacht ik eerst wel, maar al snel realiseerde ik mij dat er zoveel dingen worden beïnvloed door wat je doet.
Zero-waste leven is ook mentaal en fysiek zo goed voor je. Het is belangrijk om het niet als verplichting te zien, het is vooral leuk. Sinds ik plasticvrij winkel praat ik veel meer met mensen, ontzettend leuk. Ik breng mijn eigen tas mee, leg winkeliers uit wat ik aan het doen ben. En als ik dan een paar keer dezelfde winkel bezoek, vragen ze op een gegeven moment uit zichzelf: waar is je tas?”

Lees meer over de initiatieven die Elisabeth Hense bezocht in Volle Oogst. Nieuwe waarden en voedselnetwerken (Jan van Arkel, 176 blz., € 12,50, http://volle-oogst.nl/). Meer weten over de zero-waste levensstijl van Nila Patty? Volg haar via https://nonanoplastic.wordpress.com/ of stuur haar een bericht via nonanoplastic@gmail.com.