Juryrapport Volzin-schrijfwedstrijd

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
‘Kunst en religie: hemels of hels?’ luidde het thema van de tiende Volzin-schrijfwedstrijd. De wedstrijd werd georganiseerd in samenwerking met de Universiteit van Tilburg. De prijsuitreiking vond plaats tijdens het symposium ‘Muziek en religie’ op 9 november jl. in ‘s-Hertogenbosch. Juryvoorzitter Martin Hoondert maakte daar de namen van de winnaars bekend. Tekst: Martin Hoondert Beeld: Anita Pantus

De winnaars, van links naar rechts: Elske Cazemier, Victor Bulthuis, Bep van Muilekom.

Er zijn meerdere manieren waarop kunst en religie met elkaar verbonden zijn. Ten eerste kan kunst voor kunstenaars een bron van inspiratie zijn, zowel in positieve als in negatieve zin. Componisten, schilders, (toneel)schrijvers, dichters, beeldhouwers, filmers, cabaretiers enzovoorts putten vanouds inspiratie uit religieuze tradities. Of zij verzetten zich tegen bepaalde tradities en stellen die onder kritiek – dat laatste kan natuurlijk ook. Op deze wijze draagt kunst bij aan de voortdurende verandering die religieuze tradities ondergaan.
Ten tweede kan iemand vanuit haar of zijn eigen religieus of spiritueel engagement kunstwerken maken of bepaalde dingen in kunst zien die iemand anders zó niet maakt of ziet. Goede kunst draagt bij aan ervaringen van diepgang, sacraliteit en religie. Eigenlijk kan religie niet zonder kunst, want zij heeft de taal van de kunsten nodig om zich te kunnen openbaren. Het is in en door muziek, beeld, de tweede taal van gedicht en gebed dat het religieuze op ons inwerkt.
Ten derde kan kunst ook volledig de plaats van religie innemen. Religie en kerk zeggen menigeen niet veel meer. Maar mensen blijven op zoek naar zingeving en duiding. Voor menigeen is kunst een vervanging van religie geworden. Zij vertoeven liever in een museum, concertzaal of bioscoop dan in een kerk. Zij lezen liever een goed boek dan te moeten luisteren naar een saaie preek. Kun je ze ongelijk geven?

Van porno tot Mozart

Over deze thematiek werden lezers en anderen uitgenodigd een persoonlijk essay te schrijven. 110 personen leverden een essay, evenwichtig verdeeld over mannen en vrouwen. Een veelheid aan kunstvormen kwam voorbij in de essays: van ‘porno is mijn religie’ tot Mozart, de musical Jesus Christ Superstar en de beeldgroep Het Laatste Avondmaal van Albert Szukalski.
De jury bestond uit Lieke Wijnia, Anne Marijke Spijkerboer, Anouschka van Wettum, Kees Posthumus, Jan van Hooydonk en mijzelf in de rol van voorzitter. Als jury werden we verrast door de diversiteit aan kunstvormen, de soms onbekende kunstwerken waarnaar verwezen werd en ook het diverse gebruik van kunst in relatie tot religie. In algemene zin wordt de relatie tussen kunst en religie als positief geportretteerd, zij is eerder hemels dan hels. Op zich is dat opvallend, want menig kunstenaar heeft zich sterk afgezet tegen de invloed van religie op de kunsten, of een religieuze interpretatie van kunst. Lange tijd hebben de kunsten zich niet willen engageren met religie, omdat zij niet toegeëigend wilden worden of alleen maar ‘dienstmaagd’ wilden zijn. Ik herinner me nog goed een symposium, zo’n tien jaar geleden op de Radboud Universiteit Nijmegen, rondom de muziek van de zogenoemde ‘nieuwe spirituelen’: componisten die bewust muziek componeren die door velen als spiritueel of religieus ervaren wordt. We bespraken en beluisterden het werk van de Nederlandse componist Joep Franssens, die in zijn composities bewust zoekt naar rijke, meeslepende klankervaringen. Wie naar zijn composities luistert, betreedt als het ware een kathedraal, een sacrale ‘klankruimte’. Tijdens datzelfde symposium klonk ook muziek van de eveneens Nederlandse componist Rokus de Groot. Toen de dagvoorzitter zijn muziek aankondigde als een ‘verkenning van het religieuze’, reageerde De Groot als door een wesp gestoken: “Daar gaat mijn muziek helemaal niet over!”

Prikkelend voor de geest

De jury heeft alle 110 essays gelezen en elk jurylid heeft afzonderlijk een top 4 opgesteld. Vervolgens hebben wij tijdens een beraad alle uitgekozen essays besproken. Uiteraard hebben we de essays getoetst aan de criteria: bestaat het essay uit een persoonlijk getoonzette uitwerking van het thema, is het helder van stijl en toegankelijk geschreven, is het helder over de gebruikte bronnen (zowel kunstwerken als secundaire literatuur), en vooral: is het origineel van inhoud en invalshoek en ‘prikkelend voor de geest’? Uiteindelijk kwamen we tot drie winnaars, van wie de essays niet alleen voldoen aan de criteria, maar die ons zeker ook wisten te ontroeren. De derde prijs is gewonnen door Bep van Muilekom: zij schreef een essay over de transformerende ervaring van de omgang met kunst naar aanleiding van de boeken van Flannery O’Connor. De tweede prijs is voor Elske Cazemier, voor haar een indringende essay over een psychiatrische patiënt en het Isenheimer altaar van Matthias Grünewald. De eerste prijs is gewonnen door Victor Bulthuis; hij schreef een heel persoonlijk essay waarin hij in gesprek is en zich gezeggen laat door Mozart.

Kort en krachtig

Ik kan niet nalaten een coda aan dit juryrapport toe te voegen. Het thema voor de schrijfwedstrijd 2018 werd door mij verzonnen, in samenspraak met Volzin-redacteur Jan van Hooydonk en Has Klerkx van het Academic Forum van de Universiteit van Tilburg. Ondanks het mooie resultaat van de wedstrijd heb ik toch enige spijt van dit thema. ‘Religie en kunst’… ze staan naast elkaar als twee aparte grootheden. Maar heeft niet elk kunstwerk het in zich om als religieus ervaren te worden? En bestaat religie eigenlijk wel buiten het gestileerde handelen van het ritueel en de verbeelding van de kunst? Als ik het thema nog eens mag bedenken, dan doe ik het kort en krachtig, één woord is voor mij voldoende: Kunst.

De winnende essays verschijnen komende dagen op deze site.