Iets verklaren kan een film niet

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
De speelfilm Le jeune Ahmed van de filmbroers Dardenne lijkt uit machteloosheid te zijn geboren en in machteloosheid te blijven hangen. De film vertelt over de dertienjarige Ahmed, die radicaliseert onder de invloed van de imam van zijn moskee. Zelfs de filmmakers zelf wisten niet hoe ze hun hoofdpersonage moesten afstoppen.

Tekst: Jurgen Tiekstra

Na het zien van Le jeune Ahmed, de nieuwste speelfilm van de Waalse filmbroers Jean-Pierre en Luc Dardenne, kwam bij mij de vraag op: tot hoeveel is cinema in staat? De nieuwste Dardenne-film is namelijk uit machteloosheid geboren en blijft in machteloosheid hangen. Dan heb ik het niet over een vakmanschappelijk onvermogen, want Le jeune Ahmed ontving afgelopen mei de prijs voor beste regie tijdens het filmfestival van Cannes. Bovendien worden de broers al sinds en jaar dag onder erkenning bedolven, als meesters van de realistische film.

Jonge-honden-devotie
Nadat in 2012 de 23-jarige Frans-Algerijnse Mohammed Merah in het zuiden van Frankrijk meerdere militairen en Joodse kinderen had doodgeschoten, begonnen de gebroeders Dardenne te overwegen eens een film te maken over een geradicaliseerde moslim. Na de nog veel bloedigere jihadistische aanslagen in 2015, eerst op de redactie van het satirische weekblad Charlie Hebdo en later dat jaar op uitgaanspubliek in Parijs, besloten ze het erop te wagen.
Naar eigen zeggen vonden ze het niet interessant een volwassen islamist als hoofdpersonage te nemen, omdat die al te versteend zou zijn in z’n radicalisering. In plaats daarvan kozen ze voor een dertienjarige moslimjongen, Ahmed, gespeeld door de onervaren Idir Ben Addi. Zoals in al hun films beginnen ze in medias res, zonder enige aanloop of uitleg: het openingsbeeld is de jonge Ahmed die in grote onrust door de trappengalerij van een school rent. Hij heeft huiswerkles, maar hij kan niet wachten om naar de moskee te gaan: een klein gebedshuis in een anonieme straat in de Waalse stad Luik, met als imam de man die ook het supermarktje in het gebouw ernaast uitbaat. Aan de gedrevenheid waarmee Ahmed voorafgaand aan het gebed bij een kraantje zijn mond spoelt en zijn neus schoonmaakt, is zijn jonge-honden-devotie af te lezen.
De imam is verguld met de toewijding van de jongen, en waarschuwt hem voor de invloed van zijn lerares uit de huiswerkklas: zij wil graag dat Ahmed haar een hand geeft, bovendien speelt ze met het idee om haar leerlingen modern, 21ste-eeuws Arabisch te leren in plaats van louter het klassiek Arabisch van de zevende-eeuwse Koran. Dankzij een mentaal duwtje in zijn rug van de imam werpt Ahmed haar voor de voeten dat ze een relatie heeft met een Joodse man. Daar laat hij het niet bij: in zijn onaflatende gedrevenheid en zijn fanatieke geloof in een hermetische lezing van de Koran en de Hadith (de overleveringen van de profeet Mohammed) besluit hij aan te bellen bij het appartementencomplex van zijn lerares en haar aan te vallen met een mes.

Absolute scheiding
Voorafgaand aan hun speelfilm deden de gebroeders Dardenne onderzoek genoeg: ze spraken met rechters, psychiaters en onderwijzers, en verdiepten zich in de islam en in moskeeën. “Maar dat wil nog niet zeggen dat het ons is gelukt om in het hoofd te kruipen van zo’n jongen”, vertelden ze daarentegen in het Vlaamse tijdschrift Humo. Hun onbegrip voor hun eigen filmpersonage is zelfs nog veel groter, als je de intentieverklaring leest die ze bij Le jeune Ahmed schreven. Hierin vertellen ze dat ze na de afronding van hun scenario inzagen dat ze het verhaal hadden geschreven van de “vruchteloze pogingen” van alle mensen om Ahmed heen – zijn lerares, zijn moeder, de rechter, zijn begeleiders in de jeugdgevangenis, de mensen op de boerderij waar hij tijdens zijn re-integratie gaat werken – om hem in zijn monomane geloofsijver te stoppen.
Niet alleen de  personages die Ahmed omringen, maar ook zij als filmmakers zelf stonden met lege handen tegenover de op drift geraakte figuur die zij voor hun speelfilm hadden bedacht. Vanuit hun eigen menselijke verlangen, misschien zelfs vanuit hun maatschappelijke ongerustheid, zochten ze naar een manier om Ahmed een innerlijke metamorfose te laten doormaken. Maar ze wisten niet welke dramaturgische constructie daarvoor geloofwaardig zou zijn. In hun hang naar filmisch realisme wilden ze ver blijven van een kunstmatig happy end. Tóch zochten ze een lichtpunt, een draai in de kaarsrechte weg die Ahmed beloopt.

De volledige tekst lezen? Abonnees van Volzin ontvangen bij verschijning van de nieuwe Volzin een e-mail met een link naar de digitale editie. Nog geen abonnee? Klik dan hier.

De speelfilm Le jeune Ahmed draait sinds donderdag 4 juli in de bioscopen.