'Heb de moed om zelf aan je leven vorm te geven'

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Wat kunnen wij weten? Wat mogen wij hopen? Wat moeten we doen? Dat zijn de eeuwige vragen van de filosofie. Elze Riemer geeft het antwoord van twaalf ‘denkers van nu’ en legt daartoe haar oor te luisteren bij kenners. Aflevering 10: Herman Westerink over de Franse denker Michel Foucault. “Hij laat zien dat er altijd vormen van verzet zijn geweest en dat verzet nog steeds mogelijk is.”

Tekst: Elze Riemer Illustratie (header): Myriam Keijzer (https://www.zomaarzon.nl/)

De Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) wordt ook wel getypeerd als een grootmeester van de argwaan. In zijn werk combineert hij thema’s uit de filosofie, psychologie, psychiatrie, geschiedwetenschap en sociologie, waarbij hij voortdurend de status quo, het normale, bevraagt. Alles wat vanzelfsprekend is, moet je kritisch tegemoet treden, vindt Foucault. Volgens Herman Westerink (1968), universitair hoofddocent godsdienstfilosofie aan de Radboud Universiteit, is hij hierin opvallend genuanceerd, ook wanneer het gaat over het christendom: “Je verwacht niet van Foucault, als volger van Nietzsche, dat hij een positieve visie op christendom zou kunnen ontwikkelen. Maar hij leest met een ongelofelijk open vizier de christelijke bronnen en weet waardering op te brengen voor mensen die binnen het geloof hun eigen relatie, los van instituties, weten vorm te geven.” Foucault is een filosoof die je scherp houdt en tegelijkertijd verrast, stelt Westerink.

De meeste mensen kennen Foucault van zijn denken over macht. Is macht inderdaad zijn grootste thema?
“Foucault is zijn hele leven bezig geweest met macht, dat klopt. Wat dat betreft is hij echt een kind van zijn tijd, de jaren zestig. Hij wil laten zien dat er overal op een bepaalde manier macht en kennis wordt georganiseerd. Hiermee stelt hij de vanzelfsprekendheid ter discussie waarmee we de samenleving vorm hebben gegeven. Bij Foucault speelt altijd deze vraag op de achtergrond: kan het ook anders? Zijn denken is dus ook een kritiek op het idee van vooruitgang, dat hoe wij de dingen nu organiseren per definitie beter is dan hoe we dat eerder deden. Neem bijvoorbeeld zijn eerste werk, Geschiedenis van de waanzin. Hij laat hierin zien hoe we met abnormaliteit omgaan en stelt daar vragen bij als: waarom vinden we met z’n allen dat we waanzinnigen moeten uitsluiten van de samenleving en moeten afzonderen in een instituut? En waarom moeten er artsen ingezet worden om hen weer  ‘normaal’ te maken? Abnormaliteit associëren we met ziekte en met iets wat niet in de samenleving thuishoort. In de werken hierna stelt hij soortgelijke vragen over het gevangeniswezen en de psychoanalyse.”

Beantwoordt hij die vragen ook?
“Het gaat Foucault niet zozeer om antwoorden, maar om het stellen van vragen. Hij wil laten zien dat deze benadering van abnormaliteit relatief nieuw is: er zijn immers altijd al ‘zotten’ geweest, maar die werden niet uitgesloten en hadden op een vreemde manier een plek in de samenleving. Ze lieten iets zien, zou Foucault zeggen, van wat ons allemaal aankleeft: dat we allemaal een beetje vreemd zijn. En in een religieuze context zou je kunnen zeggen: dat we allemaal zondig zijn. Dus de nar en de zot zijn een soort spiegel. Dat verdwijnt in de moderne tijd. Dan wordt waanzin irrationaliteit en disfunctionaliteit. Maar daar hoeven we geen genoegen mee te nemen, we kunnen ons ertegen verzetten. Dat doet Foucault in al zijn werk: niet alleen die systemen van macht en kennis blootleggen, maar ook laten zien dat er altijd vormen van verzet zijn geweest en dat verzet nog steeds mogelijk is. Met dat verzet kun je je ontworstelen aan categorieën, machten en instituten. Je moet zijn aandacht voor macht dan ook zien in een groter kader, namelijk Foucaults zoektocht naar vrijheid.”

Waar bestaat dat verzet uit?
“Kritisch en vrijuit denken. Dat is een moeilijke opgave, omdat je altijd onderdeel zult uitmaken van allerlei systemen, maar door jezelf te oefenen kan je een heel eind komen. Dit doe je door voortdurend te reflecteren op je eigen overtuigingen, op zoek te gaan naar de juiste vragen en steeds weer los proberen te komen van het geijkte. Foucault laat zien dat er tegenover allerlei organisaties van kennis en macht ook altijd al een tendens is geweest om zélf vorm te geven aan het leven. Dat noemt hij de traditie van de spiritualiteit. Dat ziet hij al bij de oude Griekse filosofen die pleiten voor meesterschap over jezelf en jezelf ontwikkelen. Maar ook wanneer het christendom zijn intrede doet, met een heel nieuw denken over gehoorzaamheid, ziet hij tegenbewegingen. Hij is vooral onder de indruk van mystici en asceten. Die hebben zich nooit zomaar gehoorzaam onderworpen aan wie of wat dan ook – behalve God zelf natuurlijk. Zij slagen erin zelf vorm te geven aan de relatie tot God, los van instituties. Deze lijn zet zich door in de seculiere tijd, in de filosofie ook. Er is een lange traditie van ‘tegengedragingen’, zoals hij dat noemt: mensen die manieren vinden om vorm te geven aan het eigen leven, aan de randen van de systemen. Een groot deel van zijn latere werk is aan dit thema gewijd.” 

Zien we dit nu niet ook terug in veel publieksfilosofie, waarin het zelf vormgeven aan je leven bijna altijd centraal lijkt te staan?
“Zelf kritisch nadenken is heel wat anders dan je oor te luisteren leggen bij een stel levenskunstfilosofen die je vertellen wat het goede leven is. Iemand als Alain de Botton bijvoorbeeld, die zijn publiek haarfijn weet uit te leggen wat het goede leven is, zou door Foucault echt gewantrouwd worden. Hij zou hem zien als een soort priester of dominee, een prediker van een waarheid waaraan je je dient te conformeren. Je kunt best naar De Botton luisteren, maar je moet je wel blijven afvragen: wat gebeurt hier nu eigenlijk? Je wordt toch in een bepaalde richting geduwd, met een verleidingstactiek en een manier van spreken. Je moet daar scherp op blijven.”

De volledige tekst lezen? Abonnees van Volzin ontvangen bij verschijning van de nieuwe Volzin een e-mail met een link naar de digitale editie. Nog geen abonnee? Klik dan hier.