Een verrassend moderne schilder

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Nederland viert het ‘Rembrandtjaar’. Maar 350 jaar na zijn dood zien we Nederlands beroemdste schilder niet langer als een nationale held of halfgod. Voor Eric Corsius is Rembrandt veeleer iemand die het experiment aandurfde en daarmee nieuwe wegen opende voor de schilderkunst.

Tekst: Eric Corsius

Mensen die een bezoek brachten aan het atelier van Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606-1669) waren vooral getroffen door de buitengewone gedrevenheid en werklust van deze schilder, tekenaar en etser. Niet alleen legde hij een enorme productiviteit aan de dag. Hij was bovendien ook een rusteloze zoeker naar perfectie en naar oplossingen voor artistieke vraagstukken.
Zijn gedrevenheid had ook een meer persoonlijke en tragische kant. Zijn verzamelwoede en ondoordachte investeringen leidden tot een faillissement. Met geld kon de kunstenaar niet goed omgaan. De monomane Rembrandt ging bovendien ook slordig om met mensen. Een pijnlijk hoofdstuk in zijn leven is de scheiding van zijn levensgezellin Geertje Dircx, van wie hij zich ontdeed door haar te laten opsluiten in een spinhuis. Een aangenaam man was de schilder al met al niet. Het was, zoals zo vaak, de prijs die moest worden betaald voor een indrukwekkend oeuvre, dat letterlijk en figuurlijk iconisch is geworden voor de Nederlandse Gouden Eeuw.

Nationale held
De verbluffende kwaliteit van Rembrandts werk en het vernieuwende karakter ervan, gecombineerd met zijn rommelige levensloop en zijn gedrevenheid, hebben geleid tot het romantische beeld van de geniale kunstenaar, die enerzijds een lievelingskind van de muzen was en anderzijds als bohémien moest opboksen tegen maatschappelijke conventies. Vooral in de negentiende eeuw werd hij door dat imago tot een nationale held en halfgod. Het Rijksmuseum in Amsterdam werd gebouwd als een kathedraal, met de Nachtwacht als het allerheiligste. En zelfs mijn generatie leerde op de lagere school nog, dat Rembrandt met zijn onorthodoxe Nachtwacht zijn tijd ver vooruit was en zichzelf onmogelijk maakte bij zijn opdrachtgevers door zijn provocerende aanpak van het groepsportret.
Dit beeld is inmiddels wel bijgesteld. Rembrandt was geen ‘medium’ van hogere machten. Ook voor hem geldt de bekende zegswijze dat hij het niet alleen moest hebben van inspiratie, maar ook en vooral van transpiratie. De kwaliteit van zijn werk was niet het moeiteloze gevolg van een kus door de muzen of het de vrucht van een mysterieuze gave: het was het resultaat van lang en hard werken. Ook Rembrandts opzienbarende originaliteit en nieuwheid kwamen niet uit de lucht vallen. De kunstenaar was niet zozeer een profeet of een ziener, maar eerder een uitvinder – of wat wij tegenwoordig een innovator zouden noemen. Hij liet zich hierbij niet zozeer leiden door intuïtie, maar vooral door studie en research. Tijdgenoten en opdrachtgevers stelden het vernieuwende karakter van zijn werk overigens zeer op prijs. Dat gold ook voor De compagnie van Frans Banning Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh uit 1642, zoals de eigenlijke naam van de Nachtwacht luidt. Rembrandts roem legde hem uiteindelijk geen windeieren. Hij werd een gevestigd burger en het tegendeel van een bohémien.
Vernieuwing was sowieso een toverwoord in de zeventiende eeuw. Amsterdam, waar Rembrandt na zijn jeugd en eerste opleidingsjaren in zijn geboorteplaats Leiden heentrok, was een centrum waar vernieuwingsgezinde geesten van allerlei slag elkaar troffen, met elkaar debatteerden en experimenteerden met nieuwe vormen, gedachten en technieken. Dat gold ook voor de schilderkunst. Door de vele immigranten ontstond een levendige kunstenaarsscene, waarin veel kruisbestuiving en scholing mogelijk was. Bovendien was de stedelijke burgerij een dankbare klantenkring. Een en ander leidde in de zeventiende eeuw tot een explosieve productie van schilderijen. In dit dynamische klimaat kon Rembrandt van Rijn goed gedijen. De maatschappelijke context was dus even bevorderlijk voor de opzienbarende ontwikkeling die zijn werk doormaakte, als zijn eigen genialiteit, werklust en talent.

De volledige tekst lezen? Abonnees van Volzin ontvangen bij verschijning van de nieuwe Volzin een e-mail met een link naar de digitale editie. Nog geen abonnee? Klik dan hier.