De mooie deugd van de zelfvergetelheid

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Nederigheid is de deugd die zelfvergetelheid aanmoedigt. Maar wacht u voor valse bescheidenheid. Fragment uit het essay van theoloog Stefan Mangnus in de Volzin-special over nederigheid.

Auteur: Stefan Mangnus

Er bestaat een nederigheid die alleen voor de bühne is, een valse bescheidenheid, en de angst dat onze nederigheid vals zou kunnen zijn maakt verlegen en ongemakkelijk. De ironie bestaat erin dat dit soort aarzelingen ons op onszelf richt (“Is mijn verlangen naar nederigheid wel oprecht?”), terwijl nederigheid nu juist de deugd is die zelfvergetelheid aanmoedigt. Nederigheid is noodzakelijkerwijs iets dat gebeurt als je niet kijkt.

Geen permanente zelfbeschuldiging
Nederigheid is dus niet een permanente staat van zelfbeschuldiging, want dat constante jezelf klein maken kan zelf een vorm worden van egocentrisme: iemand die geobsedeerd is door zijn eigen tekortschieten is niet bij voorbaat minder op zichzelf gericht dan iemand die constant zijn eigen successen van de daken schreeuwt. De anonieme schrijver van het veertiende-eeuwse mystieke werk The Cloud of Unknowing definieert nederigheid als “jezelf zien zoals je echt bent.” Daar hoort een eerlijke erkenning van de eigen tekortkomingen bij, maar het is niet het hele verhaal. De schrijver van The Cloud suggereert dat door op een opmerkelijke manier twee soorten nederigheid te onderscheiden. Hij maakt een onderscheid tussen onvolmaakte en volmaakte nederigheid, en noemt het kennen van de eigen tekortkomingen ‘onvolmaakte nederigheid’. Je eigen tekortkomingen en zonden leren kennen is groeien in realisme, en daarmee een eerste, nog onvolmaakte vorm van nederigheid. Volmaakte nederigheid bestaat er voor de schrijver van The Cloud in dat iemand zichzelf kan ervaren in het licht van Gods goedheid en liefde, vanuit die ervaring zichzelf kan vergeten en niet langer geobsedeerd is door categorieën als ‘heilig’ en ‘zondig’. Zelfkennis kan niet eindigen in een bewustzijn van fouten en tekortkomingen, maar opent zich naar God toe, de diepste grond van ons bestaan. Als mijn nederigheid volmaakt geworden is, aldus de schrijver van The Cloud, sta ik niet meer centraal, ook mijn tekortkomingen niet, maar staan Gods liefde en barmhartigheid centraal, dat wat mij op ieder moment van mijn leven mijn bestaan schenkt.

Diepere zelfkennis
Dit is nuttig advies voor mensen met een al te ijverig schuldgevoel: Als nederigheid te maken heeft met het loslaten van een gerichtheid op onszelf, dan hoort daar dus ook bij dat we het gevoel een mislukkeling te zijn loslaten. Dat loslaten kan gaan gebeuren wanneer een mens zich meer en meer gaat realiseren dat niet hijzelf de diepste grond is van zijn bestaan, dat noch zijn successen noch zijn fouten bepalen wie hij is, maar dat onder alle mooie en lelijke kanten die bij zelfkennis horen de diepere zelfkennis ligt dat hij gewild en geliefd is door God. In de woorden van Marcus de Kluizenaar, een woestijnmonnik uit de vijfde eeuw van onze jaartelling: “Nederigheid bestaat niet in het veroordelen van ons geweten, maar in het kennen van Gods genade en barmhartigheid.”

Abonnees van Volzin ontvangen bij verschijning van de nieuwe Volzin een e-mail met een link naar de digitale editie. Nog geen abonnee? Klik dan hier.