Een ongenode danspartner

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Allerzielen, Halloween: de dood vraagt en krijgt in de novembermaand extra aandacht. “We staan in een lange traditie van omgaan met de dood als ongenode danspartner of boeman van de geschiedenis”, stelt Eric Corsius. Kunstenaars hebben daarbinnen met verve een rol vervuld.

Tekst: Eric Corsius Beeld: Albin Egger-Lienz: Dodendans, 1921 (bovenstaand); Bernt Notke: Dodendans, St. Nicolaaskerk, Tallinn (header).

Met een enorm geraas vallen de grote bronzen klokken uit de brandende toren van de Marienkirche in Lübeck. Ze slaan enorme kraters in de vloer. Het is de nacht voorafgaand aan Palmzondag 1942. De kunsthistorisch zo belangrijke Hanzestad is het doelwit van een niets ontziend bombardement. Reeds lang hebben de Britten gezonnen op wraak voor het pijnlijke bombardement door Nazi-Duitsland op Coventry in november 1940. Het Verenigd Koninkrijk waande zich tot op dat moment onaantastbaar en werd plotsklaps gevoelig herinnerd aan zijn kwetsbaarheid. Coventry was een symbolisch mikpunt voor de Duitsers. Het was een belangrijke industriestad, die bovendien rijk was aan cultureel erfgoed. De foto’s van Churchill die de verwoeste kathedraal bezocht, gingen de wereld over en zijn nog steeds in menig geheugen gegrift.

Nu is dan Lübeck aan de beurt. Achteraf weten we dat het niet de laatste keer zal zijn, dat er aanvallen plaatsvinden met het doel Duitsland te straffen en te demoraliseren. Tot op de dag van vandaag wordt er in dit land puin geruimd en gerestaureerd. De gebarsten klokken op de vloer van de Marienkirche heeft men bewust laten liggen – als een vermanend herinneringsteken.

Een van de kunstschatten uit de Marienkirche, die voorgoed verloren zijn gegaan in die nacht in 1942 is de beroemde Dodendans van Bernt Notke (ca. 1440-1509). Het zijn helaas alleen nog maar foto’s en prenten die aan dit oude werk herinneren. Het is een macaber stripverhaal, een reeks afbeeldingen met toelichtende teksten, waarop te zien is hoe Magere Hein mensen van alle rangen, standen en leeftijden en van beide geslachten achtereenvolgens ten dans vraagt: de keizer, de bisschop, de edelman, de arts, de koopman, de soldaat, de schipper, de heremiet, de boer, de jonge maagd, de grijsaard, het kind.

De grondgedachte ervan is, dat de dood niemand ontziet of naar de ogen ziet. Materiële zaken als bezit, kracht en jeugd zijn evenmin tegen de dood gewapend als immateriële rijkdommen, zoals een verfijnd geestelijk leven, eruditie en prestige.

Een soortgelijke dodendans van Notke die wel bewaard is gebleven, is nog steeds te zien in Tallinn, de hoofdstad van Estland. Het thema is sinds de late Middeleeuwen op meerdere plaatsen in Europa door schilders tot uitgangspunt voor een werk gekozen, maar de Lübeckse Dodendans is wel de meest beroemde. Dat de dood geen onderscheid des persoons kent, werd met name duidelijk tijdens de pestepidemieën. De dodendans als schilderkunstig thema ontstond dan ook precies in deze periodes.

Klapperend geluid
Overigens werd het onderwerp van de dodendans ook dankbaar gebruikt door dichters en toonkunstenaars. Een van de vele componisten, die de Hanzestad Lübeck rijk was, Hugo Distler (1908-1942), raakte door het thema in 1934 nog steeds door geïnspireerd. In Europa hoorden pestepidemieën tot het verleden, maar de massaslachtingen van het begin van de twintigste eeuw lagen nog vers in het geheugen. En Distler leek ook te vermoeden wat er nog zou volgen. Het sarcasme, waarmee de dood zijn partners ten dans vraagt en hen eraan herinnert, dat uiteindelijk hij de toon en de maat aangeeft, is brandend actueel:

Stelt jullie op ten dans, hup,
keizer, bisschop, burger en boer,
arm en rijk en hoog en laag,
kom op! Huilen is voor jullie te laat.

Gelukkig hij, die op tijd erbij stil stond,
goede werken tot stand te brengen
en zich los te maken van de zonde –
Vandaag is het motto: naar mijn pijpen dansen!

De volledige tekst lezen? Abonnees van Volzin ontvangen bij verschijning van de nieuwe Volzin een e-mail met een link naar de digitale editie. Nog geen abonnee? Klik dan hier.

 

LEES OOK: ‘Weltschmerz’, over onze gevoeligheid voor tekenen van de Apocalyps.