Herinnering als loden last

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Als geen ander lijdt kunstenaar Anselm Kiefer onder het Duitse verleden. De joodse kabbala is voor hem een belangrijke inspiratiebron. Het bijbelse beeldverbod doordringt als een waarschuwing zijn werk.

Tekst: Eric Corsius Beeld: Voorlinden/Antoine van Kaam

De Duitse kunstenaar Anselm Kiefer (1945)  is niet echt een publiekslieveling. Op zich is dat merkwaardig, want Kiefer wordt wereldwijd gerekend tot de grootste kunstenaars van deze tijd. Hij is in vrijwel alle musea voor hedendaagse kunst te zien, ook in Nederland. Bovendien werkt hij beeldend en concreet, is hij maatschappelijk geëngageerd en heeft zijn werk een spirituele lading. Kiefer wordt zelfs als een hedendaags vertegenwoordiger van de Duitse romantische schilderkunst beschouwd. En toch lopen veel museumbezoekers snel aan zijn werken voorbij, om zich vervolgens te vermeien in de schoonheid en de spiritualiteit van abstracte schilders als Mark Rothko.

Een eerste blik op Kiefers monumentale schilderijen, sculpturen en installaties verklaart het een en ander. Zijn werken zijn niet onmiddellijk innemend en uitnodigend. Kiefer verwerkt ongewoon materiaal, zoals lood, menselijk haar en sperma. Hij maakt graag gebruik van weerbarstige technieken als de fotocollage. De kleur grijs domineert en de bewerking van het materiaal is ruw. Zijn werken maken al met al een fragmentarische,  niet afgewerkte indruk. Ten slotte lijkt Kiefer de kijker altijd op het verkeerde been te zetten. De titel en de inhoud van een schilderij komen op het eerste oog zelden met elkaar overeen; de afgebeelde voorwerpen staan vaak niet in een duidelijk verband met elkaar en sommige voorstellingen zijn regelrecht provocerend.

Toch is het juist al dat verwarrende, afstotende en aanstootgevende, dat Kiefer tot een belangrijk kunstenaar maakt. En juist die aspecten maken hem vreemd genoeg tot een romantisch en spiritueel kunstenaar. Andersom gezegd: juist omdat hij een romanticus is en een spiritueel mens, kiest hij voor deze vervreemdende werkwijze.  De lopende tentoonstelling van zijn werk in Museum Voorlinden biedt aanknopingspunten om deze paradox te doorgronden.

Door en door Duits

Anselm Kiefer is een wereldburger, maar vooral een door en door Duitse kunstenaar. Hij ziet het levenslicht in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog, in de schuilkelder van een ziekenhuis in Donaueschingen. Vanaf zijn jeugd kan hij zich niet onttrekken aan de recente geschiedenis van zijn land. Met name in de jaren zestig en zeventig worstelt de opkomende kunstenaar met die geschiedenis. Hij lijdt onder het misdadige verleden van zijn land en verzet zich tegen het wegmoffelen ervan. Dat uit hij op ironische, provocerende wijze, bijvoorbeeld door middel van zelfportretten waarin hij de Hitlergroet brengt – wat niet altijd wordt begrepen en tot schandalen leidt Kenners weten echter wel beter en behoeden de jonge kunstenaar ervoor om hierom uitgerangeerd te worden. Ook beeldt Kiefer monumenten uit de tijd van het nationaalsocialisme af of hanteert hij symbolen die populair waren ten tijde van het naziregime, zoals het vuur of het woud. Hij verwijst graag naar de Germaanse mythen en de historische helden van het Duitse nationalisme. Hij steekt daar echter vooral de draak mee. Onder de bijtende ironie, die zijn werk kenmerkt, zit bij Kiefer ook altijd een woedend verdriet en het heimwee naar een tijd waarin men onbekommerd de mythen kon koesteren. Door het misbruik van verhalen, mythen en symbolen heeft het nazisme ons bronnen van zin en betekenis ontnomen, meent Kiefer.→

De volledige tekst lezen? Abonnees van Volzin ontvangen bij verschijning van de nieuwe Volzin een e-mail met een link naar de digitale editie. Nog geen abonnee? Klik dan hier.