2019: tussen chaos en verbinding

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
In maart verliest het kabinet zijn meerderheid in de Eerste Kamer. Rutte III wankelt het jaar door. Eind maart verlaat Groot-Brittannië de Europese Unie, als een hondsdolle bordercollie met de staart tussen de benen. Voor het Forum voor de Democratie van Thierry Baudet wordt 2019 erop of eronder. Tekst: Kees Posthumus Beeld: Hollandse Hoogte

Kerkasiel in de Haagse Bethelkerk

In duizelingwekkende beelden en woorden stormt het nieuws in het komende jaar op ons af. Kijk naar de chaos in de afgelopen jaren. Kijk naar wat er te gebeuren staat. En de conclusie moet luiden: 2019 kan niet anders dan opnieuw chaotisch worden.

De millenniumovergang was het laatste evenement waarop het meeviel. Geldautomaten, die in het nieuwe jaar alweer worden opgeheven of samengevoegd, bleven biljetten uitgeven. Computers maakten met een simpele click de overgang naar 2000. Vanaf het balkon van een appartement aan de Middellandse Zee zagen wij dat het heelal geen krimp gaf toen de klok twaalf sloeg.

Dit is het laatste jaar dat het veertiende-eeuwse astronomische uurwerk van de kathedraal van Lyon de juiste datum aangeeft. Daarna is het voorbij en weten we nooit echt welke dag het is. Ook dat nog. De kilo en de meter zijn ook al niet meer wat zij geweest zijn.

Gelukkig is er troost. In het Limburgse Gennep maakt men zich op voor Het jaar van de ontmoeting. Met 19.000 euro organiseert de Stichting Evenementen Gennep minimaal vijftien activiteiten die de samenhang in de samenleving gaan vergroten. Te midden van de chaotische wereld waarin wij leven brengt Gennep samenhang en verbinding.

Structuur biedt overzicht. Wij kijken vooruit op een nieuw jaar, met per twee maanden een belangrijke gebeurtenis.

januari/februari 2019

GEWELDLOOSHEID IS GOED NIEUWS

Het nieuwe jaar zal opnieuw geschreven worden in termen van geweld, honger en oorlog. Opnieuw zullen ontelbare daden van vrede en menselijkheid de kolommen van krant en tijdschrift niet halen. Ik snap dat. Tegelijkertijd bezorgt het mij als zelfverklaard pacifist een steen in de maag. De ijzeren wet van het nieuws luidt dat goed nieuws geen nieuws is.

Dat was vijftig jaar geleden anders. Eind maart 1969 hielden John Lennon en Yoko Ono hun eerste bed-in in het Hiltonhotel. Zeven dagen lang lagen zij in bed, in een poging de aandacht die hun huwelijk internationaal trok aan te wenden voor de wereldvrede. In Tilburg bezetten studenten bezetten hun Katholieke Hogeschool. Inzet: democratisering van het hoger onderwijs. Eind mei wordt het Maagdenhuis bezet. Het legendarische popfestival Woodstock is met ‘love and peace’ een groot muzikaal pleidooi voor wereldvrede.

Op 19 januari 1969 steekt student Jan Palach zichzelf in brand op het Wenceslasplein in Praag. Als antwoord op de Praagse Lente waren Sovjettanks de stad binnengereden, democratie was ver te zoeken. Palach pakte niet de wapens op, hij offerde zichzelf op. Na hem voerden nog negen mensen deze vergaande, geweldloze actie.

Ik veeg deze geweldloze acties bij elkaar tot goed nieuws. Het is goed nieuws, wanneer mensen zich geweldloos verzetten tegen onrecht en geweld. In elk conflict ter wereld zijn er altijd mensen die de vrede zoeken, met gevaar voor eigen leven. Dat is altijd zo geweest, ook in onze eigen Tweede Wereldoorlog. Dat zal altijd zo zijn.

Vredesbeweging Pax weet ze te vinden, wanneer zij actie voert voor burgerrechtenactivisten in Syrië. Amnesty International weet ze te vinden, als ze ons oproepen brieven te schrijven voor zoveel activisten voor mensenrechten. In het dorpje Neve Shalom/Wahat al Salam leven Arabieren en Joden al tientallen jaren samen. Daar ontwikkelen zij programma’s voor vredeseducatie. In de gescheiden samenleving die Israël is, brengen zij jongeren van verschillende komaf samen.

Pacifisme en geweldloze actie zijn geen naïeve theorieën voor tijden van vrede. Het is een doordachte, doortimmerde aanpak, die mensen soms met gevaar eigen leven recht en vrede tot stand laat brengen. Voorgangers als Gandhi en Martin Luther King brachten er grote veranderingen mee tot stand.

Het steekt mij, dat zoveel mensen achteloos en klakkeloos het monopolie van geweld accepteren. Dat met onze pensioengelden de wapenindustrie haar heilloze werk kan blijven doen. Het lijkt normaal, dat president Macron mooie woorden over vrede spreekt bij de herdenking van het einde van de Eerste Wereldoorlog, terwijl hij de week daarvoor kritische vragen over Franse wapenleveranties aan Saoedi-Arabië ontwijkt.

Mijn instructeur motorrijden zei: waar je naar kijkt, daar ga je naartoe. Kijk voorbij de bocht, en je zeilt er doorheen. Kijk naar waar vrede gebeurt, en wij zeilen erheen.

& ook
5 februari: Chinees Nieuwjaar, het Jaar van het Zwijn
Verwacht: de heropening van het gerenoveerde Paleis Noordeinde

maart/april 2019

BREXIT BEGON MET REGELS VOOR APPELFLAPPEN

Op 29 maart 2019 verlaat Groot-Brittannië de Europese Unie.

Twee weken voor het referendum over de Brexit in 2016 waren wij op een feest in het rustige provinciestadje Oakham, Groot-Brittannië. Er werd Iers gedanst. Perzisch gegeten en Engelse thee gedronken, met een wolkje melk. Wij vermaakten ons uitstekend en waren tegelijk op een missie: zoveel mogelijk Britten overhalen om tegen de Brexit te stemmen. “Blijf bij ons”, smeekten wij, “wij kunnen en willen jullie niet missen.”

Aan tafel waren de meningen verdeeld. Zelfs mensen die regelmatig zaken deden met andere Europese landen, overwogen voor de Brexit te stemmen. Dachten wij in kosmopolitisch gezelschap te zijn, waaide er guur een anti-Europese wind op het eiland aan de overkant van het Kanaal.

Voor mij vloeit de Europese gedachte voort uit het ‘nooit meer oorlog’ van na de Tweede Wereldoorlog. Ik ben van na de oorlog en wil dat graag zo houden. Als landen samen handel drijven en grenzen open zijn, als regeringsleiders elkaar regelmatig treffen tijdens eenvoudige doch voedzame diners in charmante kasteeltjes, laten ze het wel uit hun hoofd om een oorlog te beginnen.

Dat idee lijkt vooral te leven in de harten van oudere, linkse mensen, als zwakke echo van een lang gekoesterd internationalisme. Lees: Frans Timmermans met zijn omvangrijke talenkennis. Europeser dan Frans kun je het niet krijgen. Ik omarm dat idee, te meer omdat ik mijzelf zelden betrap op nationalistische gevoelens. Ook denk ik dat grensoverschrijdend thema’s als migratie en klimaatverandering het beste in internationaal verband opgelost kunnen worden.

Het ideaal is mooi, de realiteit is weerbarstig, er is meer voor nodig. Europa is te zeer een economisch, bureaucratisch project. Onze leiders zijn er niet voldoende in geslaagd om het project te laten landen in de hoofden en harten van de Europeanen.

Dat begon al met de regels voor appelflappen. Ambtenaren en politici bedachten op een vrijdagnamiddag dat ‘sommige appelflappen gekoeld bewaard moesten worden’. En andere niet. Toen ik het mijn bakker op de markt vroeg, had hij geen idee welke wel en welke niet.

De kernboodschap zou moeten luiden: Europa is een vredesproject. Ook voor Groot-Brittannië. Het liep anders. Op de ochtend van 24 juni 2016 zoemde de smartphone. In een appje betuigden vrienden hun spijt over de uitslag van het referendum.

Komende zomer gaan we weer naar een feestje, in Londen dit keer. Het voelt alsof ook wij niet meer welkom zijn. Nederlandse vrienden die al jarenlang in Wales wonen vertellen dat zij na de Brexit met een scheef oog worden aangekeken. Wat doe je hier nog?

Er is troost, want vriendschap tussen mensen overschrijdt grenzen. Hoe moeilijk het misschien ook wordt, hoe lang ook de rij voor de paspoortcontrole, wij blijven de reis maken en overvaren van Calais naar Dover.

& ook
20 maart: verkiezingen voor Provinciale Staten en waterschappen
21 maart: Nowroez, Perzisch Nieuwjaar
18 april: The Passion in Dordrecht
30 april: Japanse keizer Akihito treedt af

mei/juni 2019

WAAROM NAAR DE RECHTER STAPPEN? ZINGEN HELPT OOK

Op 18 mei vindt in Tel Aviv de finale plaats van het Eurovisie Songfestival. Omdat zangeres Netta Barzilai vorig jaar een kippenliedje zong op het Eurosongfestival, wordt de 64ste editie van het jaarlijkse liedjesfestijn in 2019 gehouden in Israël. Haar uptempo nummer Toy, met kipgekakel dat de pesters en aanranders belachelijk maakte, verwees naar de MeToo-beweging.

Vroeger gepest en lastig gevallen, maakte Netta nu voor een miljoenenpubliek een statement, met een tekst waarin het ging over “het wakker worden van de vrouwelijke kracht, over sociale rechtvaardigheid, dit alles omhuld door een kleurrijk, gelukkig, gevoel”.

Je hoeft niet direct iemand voor de rechter te slepen, je kunt er ook een vrolijk liedje over schrijven. En winnen. Laten we dat vaker doen: onze tegenstanders bestrijden met liedjes, dat deden de remonstranten ook. Zeg nooit meer dat het Songfestival oppervlakkig is. Tussen glitter, glamour en gekheid door worden harde noten gekraakt. Kort daarna werd Barzilai ontvangen door premier Netanyahu en deden ze samen het kippendansje.

Aanvankelijk zou het festival worden gehouden in Jeruzalem, ‘de heilige stad die God laat neerdalen op aarde zoals een bruid is opgemaakt voor haar man’. In songfestivaltermen: ‘zoals een dragqueen die is opgemaakt voor zijn minnaars’. Jeruzalem bleek te controversieel. De stad van vrede is een brandhaard van het conflict tussen Israël en de Palestijnen. Het gevaar was dat landen het festival zouden boycotten. Orthodoxe rabbijnen vreesden voor de sabbatsrust.

Voordeel van Tel Aviv: de stad staat bekend als homovriendelijk, met een bont uitgaansleven. Daar zijn geen problemen te verwachten als straks het roze Eurolegioen de straten komt opvrolijken. En blijkbaar gelden daar de sabbatswetten ook minder streng.

Natuurlijk kwamen er ook protesten, dat is goed. Het moet nooit vanzelfsprekend zijn dat een zorgeloos feestje als dit wordt gehouden in een land dat rechten van Palestijnen schendt en hun gebied bezet houdt. Dit conflict gaat zijn 61ste jaar in en de perspectieven zijn niet hoopvol.

En toch, ook hier. Aan de basis van de Israëlische samenleving zoeken mensen naar verbinding. Ouders van zonen en dochters die aan beide kanten vielen in de strijd zoeken elkaar op. Joodse mensenrechtenorganisaties houden, in het democratische land dat Israël is, kritisch een vinger aan de pols. Initiatieven als deze mogen dan niet direct de vrede tot stand brengen, het zal wel de basis zijn waarop ooit de leiders hun vredesverdrag kunnen sluiten.

Er is troost. Op 18 mei staan vertegenwoordigers van meer dan veertig landen op dat ene podium te zingen en te dansen. Dat is beter dan harde, onverzoenlijke woorden spreken, raketten afvuren en marcheren. Het brengt vrede dichterbij. Al is het maar voor die ene avond.

& ook
23 mei: Europese verkiezingen
27 mei: Provinciale Staten kiezen Eerste Kamer
1 & 3 juni: Concert van de Eagles in Ziggo Dome Amsterdam

juli/augustus 2019

‘FOEI U, DORDTSE SYNODE, MOEDER VAN ELLEND’

Het komt er van in 2019: de synode van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) schrapt de artikelen tegen de remonstranten uit de kerkorde. Waarschijnlijk tijdens haar zitting op 14 en 15 november op Hydepark, Doorn.

Vierhonderd jaar geleden vond de Synode van Dordrecht plaats. Klinkende resultaten: de Dordtse Leerregels en de Statenvertaling, monument van de Nederlandse taal. De synode vond plaats tijdens een pauze in de Tachtigjarige Oorlog. Twee concurrerende partijen troffen elkaar om een geding uit te vechten dat kerk en natie in wording bedreigde. Arminianen, naar Arminius, vochten met de gomaristen, naar Gomarus. Rekkelijken en preciezen. Arminius was al gestorven.

Het draaide om de uitleg van Calvijns predestinatieleer. De remonstranten verdedigden daarvan een mildere opvatting. Tevergeefs. De Dordtse Synode veroordeelde de remonstrantse ‘ketterij’.

In een spotlied zongen de Arminianen: “Foei u, Dordtse synode, foei moeder van ellend, foei u dat gij zo snode, Gods kerke hebt geschend.” Sympathisant Johan van Oldenbarneveldt wordt onthoofd, Hugo de Groot wordt opgesloten op Slot Loevestein en ontsnapt in een boekenkist. In juli dat jaar worden de remonstranten door de Staten-Generaal veroordeeld als ‘verstoorders van de openbare vrede’ en verbannen.

Vierhonderd jaar geleden schreef de synode een zwarte bladzijde in de kerkgeschiedenis, die voortleeft in de ‘artikelen tegen de remonstranten’. De vrijheid van denken en meningsuiting werden opgeofferd aan de eenheid van kerk en natie. Eeuwen later, tijdens de vorming van de Protestantse Kerk in Nederland, gingen deze artikelen mee in de grondslag van de nieuw te vormen kerk. Een zwarte post-it, geplakt op de zwarte bladzijde. Logisch, dat de remonstranten niet meededen aan deze kerkfusie.

Vierhonderd jaar later: het is tijd deze kwestie achter ons te laten. Het theologisch dispuut van toen werd onnavolgbaar en irrelevant. Hoe moeilijk het ook is om theologie van toen te laten gelden voor mensen van nu, feitelijk zijn vele protestanten behoorlijk vrijzinnig geworden. Bij het lezen van Arminius’ geschriften denk ik eerder aan hedendaagse orthodoxe broeders.

Precies die orthodoxe broeders zullen half november protesteren tegen het voorstel de artikelen tegen de remonstranten te schrappen. Relevante theologische argumenten zullen ze daarbij niet kunnen verzinnen. Het is de gereformeerde onderbuik, die spreekt. Precies de rekkelijke remonstranten waren het, die in 1986 als eerste geloofsgemeenschap in Nederland het kerkelijk homohuwelijk mogelijk maakte en daarmee geschiedenis schreven. Precies de Gereformeerde Bond in de PKN verhinderde eind vorig jaar de gelijkstelling van hetero- en homohuwelijk.

Hun protesten zullen niet baten. De synode zal met meerderheid van stemmen de artikelen tegen de Remonstranten schrappen. Hoop ik.

& ook
1 juli: Finland neemt het EU-voorzitterschap over
15-18 augustus: 50 jaar Festival Woodstock
24 augustus: 100ste geboortedag drs. P

september/oktober 2019

GEVRAAGD: POLITIEKE BRUGGENBOUWERS

Grote kans dat de Troonrede van 17 september is geschreven door een demissionaire premier. Of dat Mark Rutte is, weten we nu nog niet. Hij kan ook gekozen hebben voor de voortzetting van zijn carrière in Europa. Of bij Unilever. Dan is hij intussen verhuisd naar Londen, buiten de Europese Unie.

Als de coalitiepartijen klop krijgen, kunnen ze zomaar hun krappe meerderheid in de Eerste Kamer verliezen. Dan moet de coalitie voor anker gaan bij gedoogpartijen. Die zullen hun huid duur verkopen. GroenLinks, SP en PvdA komen in beeld, verdeeld zoals de linkse beweging nog steeds is. In een vorig kabinet kwam er gedoogsteun van ChristenUnie, SGP en D66.

Op zichzelf is het goed wanneer meer partijen samenwerken en resultaten boeken. In beton gegoten regeerakkoorden, gesteund door monddode regeringsfracties: ik heb het er niet op. De makke van deze tijd is het gefragmentariseerde politieke landschap. Zoveel kleine fracties, alle dingend naar onze gunsten en daardoor meer bezig met de volgende verkiezingen dan met oplossingen voor actuele problemen.

Zoals ik leef, wisselde het politieke getij. Harde polarisatie, Paarse samenwerking, saaie stabiliteit, de Fortuynrevolte. Wat ik zelden zag: politieke leiders die over hun eigen schaduw heen springen en de handen ineen slaan.

De trainingen voor aankomende politici moeten zich, te beginnen in 2019, richten op die ene vaardigheid: bruggen bouwen. Weg met die hanengevechten met rondfladderende veren en ijdel gekraai. Er zijn meer vrouwelijke lijsttrekkers dan ooit. Televisiedebatten als tenniswedstrijden maken plaats voor samen zoeken naar oplossingen voor de problemen waarmee wij kampen. Wij gaan politici afrekenen op de mate waarin zij bijdragen aan de oplossing van problemen.

Om bruggen te bouwen moet je goed kunnen luisteren naar je tegenstander. Meedenken met de ander, meebewegen (meer bewegen!). Duidelijk zijn over je eigen inzet, bezwaren omzetten in voorwaarden, streven naar consensus. Ik beken: het zijn technieken uit de wereld van geweldloze actie. Zij bewezen al eerder hun nut en waarde. Het maakte India onafhankelijk, het beëindigde de rassenscheiding in de VS.

Zo’n nieuwe politieke cultuur echoot in de samenleving. Een goed functionerende democratie kan niet zonder onze actieve betrokkenheid. Die gaat ver uit boven een traditioneel lidmaatschap van een politieke partij. Die krijgt vorm in hoe wij ons verbinden met anderen. In wijken en buurten, in sportclubs en geloofsgemeenschappen. In besturen en vrijwilligersorganisaties. In de Stichting Evenementen Gennep. Actieve burgers vormen de basis van een nieuwe politieke cultuur. 2019: er komt een einde aan ‘met mij gaat het goed, met ons gaat het minder’. De nieuwe trend wordt: als het met ons goed gaat, gaat het met mij ook goed. Voorbij het referendum bedenken we nieuwe, slimme vormen van democratie.

& ook
begin oktober: bekendmaking Nobelprijs voor de literatuur
4 oktober: 350ste sterfdag Rembrandt, Rembrandtjaar in Leiden
6 oktober: Kustmarathon Zeeland

november/december 2019

EEN NIEUWE NATIONALE GEDENKDAG

Het idee kwam van een uitvaartondernemer die ik interviewde voor het plaatselijke kerkblad: laten we van Allerzielen, 2 november, een nationale feestdag maken. Om te beginnen in 2019, waarbij de term ‘feestdag’ ietwat misleidend is.

Eén dag, waarop we als samenleving stilstaan bij mensen die niet meer onder ons zijn, die wij verloren aan de dood. Wat het jaar ook verder brengt, voor mensen die een geliefde missen, brengt elke dag gemis en stilte. De dagen zijn stil, de nachten eenzaam.

In haar vertaling van de mythe van Orpheus schrijft Imme Dros: “Als zijn vrienden zeiden dat de tijd hem zou helpen, dat het leven doorging, dat hij zijn rouw moest vergeten, dat hij later misschien een andere vrouw zou beminnen, zoons en dochters zou krijgen met het talent van hun vader, was hij alleen maar verbaasd dat iemand zoiets kon denken, zoiets durfde te zeggen.”

In de nazit van een uitvaart gaan de gesprekken al snel weer over komende vakanties of problemen op het werk. We praten soepel heen over dood en verlies. Nabestaanden moeten het doen met ‘je kunt me altijd bellen’. De dood is een lastige klant en de moderne tijd heeft hem, inclusief zijn scherpe zeis, veilig opgeborgen in een effectief taboe.

Als het om afscheid en rouw gaat hebben religieuze tradities de seculiere samenleving veel te bieden. Religies verzwijgen de dood niet. Sterker nog: soms overstemt een te luid memento mori het vrolijke carpe diem. In de loodzware hoek van de gereformeerde gezindte klinken strenge vermanende woorden ‘aan de groeve der vertering’.

Dat zij zo, in de hoofdstroom van de tradities bieden woorden, symbolen en rituelen troost. Seculier komen deze al terug in teddybeertjes, bloemen en waxinelichtjes op plaatsen waar een ramp heeft plaatsgevonden. Kerken weten hoe je afscheid moet nemen. Hoe je bij alle anekdotes over een mensenleven, ook een ander licht over dat leven kunt laten schijnen.

Een paar jaar geleden was er een hausse aan alternatieve allerzielenbijeenkomsten, met medewerking van muzikanten, kunstenaars, dichters. Die trend lijkt wat voorbij. Wat nodig is om dit bestendig te laten zijn: de lange adem van de traditie. Laten kerken het voortouw nemen en in de volle breedte van de samenleving mensen gelegenheid bieden om te rouwen en te herinneren. Als een dienst aan de wereld gaan op de nationale feestdag Allerzielen de kerkdeuren open. De waxinelichtjes zijn niet aan te slepen.

Op 11 november beweegt Mercurius voor de zon langs. Op 31 december geeft het veertiende-eeuwse astronomisch uurwerk van de kathedraal van Lyon voor het laatst de juiste datum aan. Kort daarvoor heeft Zuid-Azië een zonsverduistering meegemaakt. Daar kun je van in paniek raken. Dat hoeft niet. Klokken houden er vaker mee op en een zonsverduistering is geen apocalyptisch voorteken.

Het heelal geeft geen krimp als op 31 december de klok twaalf slaat.

& ook
Begin november: start Zwarte Pietdiscussie
November: 50 jaar televisiedebuut Bert en Ernie
Ergens in november: kerstalbum Adèle


Kees Posthumus toert als verhalenverteller door het land met de voorstelling Esther, een Perzisch sprookje. Daarnaast is hij journalist en dagvoorzitter. Hij maakt deel uit van de redactieraad van Volzin. Meer over hem op: www.keesposthumus.nl.