FacebookTwitterLinkedIn
dinsdag, 12 March 2019 10:09

Eelco Runia: 'Zelfgenoegzame elite baart populisme'

Eelco Runia: 'Zelfgenoegzame elite baart populisme' Tekst: Kees Posthumus Beeld: Elmer Spaargaren

Populisten rukken op in Europa. De haat en wrok van de populisten is volgens historicus en psycholoog Eelco Runia niet anders dan de keerzijde van de zelfgenoegzaamheid van de elite die zijn zaakjes goed voor elkaar heeft. “Het is ontzettend misgegaan met het ideaal van gelijke kansen.”

In Italië regeren de Vijfsterrenbeweging en Lega Nord, twee populistische partijen. In Frankrijk roeren zich demonstranten in gele hesjes. De populistische stem voor een brexit leidt tot het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie.
In de landen van de Europese Unie is een reservoir van circa dertig procent van de kiezers bereid te stemmen op een populistische partij. Voor de gevestigde partijen en overtuigde Europeanen is dat een schrikbeeld. Als deze kiezers dat op 23 mei bij de verkiezingen voor het Europees Parlement ook werkelijk gaan doen, leggen ze een bom onder de Europese samenwerking.
Dat gegeven dwingt politici en hun kiezers tot een onbevooroordeelde analyse van het verschijnsel populisme, vindt Eelco Runia (1955), cultuurhistoricus, psycholoog, filosoof en schrijver. Het verschijnsel populisme fascineert hem. Volgens hem is het te gemakkelijk om afwijzend en puur negatief naar deze beweging te kijken en er zorgelijk het hoofd over te schudden.
Motieven en redeneringen van populisten laten haarscherp zien wat er mis is in de westerse samenleving. Het helpt niet om daar de ogen voor te sluiten. Zo legt de afkeer van de elite en de gevestigde orde, bij onder anderen de dragers van gele hesjes, een fenomeen bloot, dat Runia aanduidt als ‘meritocratische zelfgenoegzaamheid’.

Zelfgenoegzaamheid
Runia: “Met meritocratische zelfgenoegzaamheid bedoel ik het fenomeen dat de elite van tegenwoordig zich legitimeert door zich te beroepen op hun merites, hun verdiensten. Dit is hun redenering: ‘Wij zijn gewoon slim, wij hebben er hard voor gewerkt. Daarom komen ons welvaart, hoge posities, bonussen en topsalarissen toe.’
Dat is een mythe. Onderzoek leert dat het percentage van succes dat je kunt toeschrijven aan het intellect en de ijver van de betrokkene, beperkt is. Zeker de helft van je prestaties is toe te schrijven aan je afkomst, het milieu van je ouders.
De Amerikaans-Servische econoom Branko Milanovic zocht het uit. Zestig procent van het inkomen dat je verdient, wordt bepaald door het land waarin je toevallig geboren bent. Twintig procent door het milieu waarin je opgroeit en hooguit de resterende twintig procent door je eigen talenten en inspanningen.
Dat staat haaks op de mythe die de meritocratische elite ons voorschotelt: ‘wij hebben ons succes aan onszelf te danken.’ Deze mythevorming rond de elite is zo succesvol, dat ook mensen die heel weinig verdienen nauwelijks meer protesteren tegen bonussen en andere vormen van excessieve beloning.”
Runia ziet het populisme als een soort seismograaf, die laat zien hoe diep de samenleving beland is in dit verhaal van meritocratische zelfgenoegzaamheid. “Het ressentiment, het gevoel van haat en wrok, van het populisme is de andere kant van deze zelfgenoegzaamheid. Populisten geven af op de elite, zij wantrouwen deskundigheid, beweren dat het systeem rigged, gemanipuleerd, is. Dat is wat Thierry Baudet doet als hij spreekt over de kartelvorming in de politiek.
Hun verhalen vormen een onbewust commentaar op de meritocratische mythe. Zij laten gevoelig zien wat er gebeurt aan de bovenkant van de samenleving. Lang dachten wij ongelijkheid op de koop toe te kunnen nemen, als er daarnaast sociale mobiliteit is. Als iedereen hogerop kan komen. We zien nu dat daar helemaal geen sprake van is. Terwijl de ongelijkheid tussen arm en rijk toeneemt, neemt het geloof in de legitimatie ervan af. Het populisme is een manifestatie van de spanning die hierdoor in de samenleving ontstaat.”

Niet rationeel
“Populisten zijn mensen die het gevoel hebben het nakijken te hebben, niet mee te kunnen komen. Dat is nog essentiëler dan een laag inkomen. Het is het gevoel dat mensen je aan alle kanten voorbij stevenen en jij achterblijft. Het is de BMW met een Turk aan het stuur, die jou op de snelweg inhaalt. Het zijn mensen die sneller dan jouw soort mensen een huis krijgen, omdat ze in een of ander programma voorrang krijgen. Dat geeft ressentiment.
Neoliberalisme en globalisering zorgden voor een gigantische welvaartsstijging gezorgd, ook voor de mensen die populist worden. Dat is inherent aan populisme, het is geen rationele keuze.
Zie het referendum over de brexit: juist in de gebieden die veel baat hadden bij de Europese Unie, stemden grote meerderheden voor de brexit. Zie de verkiezing van Trump: mensen die het minst van hem profiteren, door bijvoorbeeld belastingverlaging, stemden massaal op Trump. Zo groot was de afkeer van de elite die Hillary Clinton belichaamde.
Zo’n redenering is strijdig met onze veronderstelling dat een politieke keuze rationeel is, wat niet zo is. Als het geschetste perspectief aanlokkelijk is, zijn mensen bereid de sprong te wagen. Ook al lijkt het alsof ze daarmee van het klif afspringen.”Login om meer te lezen

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda