FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
donderdag, 20 December 2018 11:44

Film 'Cold War': een intense zucht naar elkaars nabijheid

Tekst: Jurgen Tiekstra Tekst: Jurgen Tiekstra

In de filmrubriek aandacht voor het intense Poolse liefdesdrama Cold War, dat sinds begin december in de bioscoop te zien is. Regisseur Pawel Pawlikowski baseerde zijn speelfilm op de tumultueuze liefde tussen zijn ouders. Hij filmde in diep zwart-wit en met een bijna vierkant beeldformaat.

Kijkend naar de nieuwe Poolse speelfilm Cold War moest ik denken aan de zogeheten daguerreotypes: de allervroegste, negentiende-eeuwse vorm van fotografie. Regisseur Pawel Pawlikowski heeft zijn film namelijk geschoten in verzadigd zwart-wit, met een hoog contrast. Bovendien is de scherptediepte van het filmbeeld uiterst kort, waardoor de hoofdpersonen haarscherp te zien zijn maar al de rest out of focus blijft en wegvalt naar de achtergrond. Wat er dan gebeurt, lijkt erg op wat die alleroudste fotografie zo betoverend maakt: de mensen op wie de camera zich richt, krijgen een gebeeldhouwde aanblik. Door de onscherpte van de achtergrond lijken de mensen naar voren te komen. Het is alsof we ze zouden kunnen aanraken. Zo monumentaal is hun verschijning.
Precies dit geeft die negentiende-eeuwse fotografie een soms zo intense historische sensatie: we zien mensen uit een ander tijdperk, uit een eeuw die we ons nauwelijks meer kunnen voorstellen, en toch zijn ze vereeuwigd in een lichtbeeld dat hen bijna tastbaar maakt.

Fatale blikvernauwing
Ook de nieuwe speelfilm van de gevierde filmer Pawel Pawlikowski (hij won met zijn vorige filmproductie Ida uit 2013 onder veel meer een Oscar in de categorie Beste Buitenlandse Film) toont een intens verleden. Hij laat zijn scenario namelijk beginnen in 1949, in het verwoeste Polen net na de Tweede Wereldoorlog, dat aanhaakt bij het Sovjetcommunisme.
Door zijn keuze voor het zwartwit wordt de kijker meteen die historie ingetrokken. Maar Pawlikowski heeft nog een keuze gemaakt die vanaf de eerste seconde opvalt: hij gebruikt een bijna vierkant beeldformaat. Denk aan de vorm van een iets hoge ansichtkaart. Dit is de zogeheten Academy Ratio (een verhouding van ongeveer 4:3) die vanaf eind jaren twintig tot midden jaren vijftig gebruikelijk was in de Amerikaanse cinema. Toen huiskamers werden verrijkt met een televisie – waarvan de beeldbuis lange tijd diezelfde beeldverhouding had – ging de filmindustrie over op bredere, widescreen formaten.
Pawlikowski is een broodnuchtere man en kan uiterst onsentimenteel over zijn speelfilms praten. Dus schaamt hij zich niet om te zeggen dat dat ouderwets gedrongen beeldformaat een praktische reden heeft. Het scheelt in de productiekosten, met name bij het maken van een historisch drama: doordat het beeld zo begrensd is, hoeft de set of locatie een stuk minder aangekleed te worden met rekwisieten en figuranten.
Maar dat is niet alles: die nadrukkelijke beeldkaders dwingen de blik van de kijker nog meer dan anders naar de hoofdpersonen van Cold War. Bovendien kun je fantaseren dat het krappe beeldformaat iets weergeeft van de fatale blikvernauwing waaraan de personages lijden.

Tumultueuze relatie
Over wie hebben we het? Cold War is een verzengend liefdesdrama rond het tweetal Wiktor en Zula. Pawlikowski doet er niet geheimzinnig over dat die namen ontleend zijn aan zijn eigen ouders, die elkaar net als de filmpersonages ontmoetten in het Polen van 1949. Als hun enige zoon, en als filmmaker, raakte hij geïntrigeerd door hun tumultueuze relatie. Ze trouwden met elkaar, kregen hem als kind, maar gingen daarna uiteen. Zijn vader, die werkte als arts, ontvluchtte het toenmalige Polen en ging wonen in Duitsland. Zijn moeder hertrouwde met een Brit en kon daardoor ook het Oostblok verlaten. De toen veertienjarige Pawlikowski ging met haar mee, naar Londen. Maar ook van haar tweede man scheidde ze, waarna ze zich herenigde met haar eerste echtgenoot.
Daarmee eindigde het niet. In de jaren daarna volgden een nieuwe scheiding en een nieuwe hereniging. Om een of andere reden konden ze niet in rust met elkaar samenleven, maar elkaar evenmin loslaten. Pawlikowski heeft het waarom daarvan nooit begrepen.
Ik kan me niet voorstellen dat hij door het maken van zijn nieuwe speelfilm wél de romantische onrust van zijn ouders begrepen heeft. De reden daarvoor is dat hij de Wiktor en Zula in zijn film, die elkaar op een vergelijkbare manier intens aantrekken en afstoten, nauwelijks psychologiseert. Hij geeft hen beiden ook bijna geen antecedenten. Dus ook hun verleden geeft geen echte vingerwijzing naar een mogelijke verklaring voor hun gedrag. Wat Pawel Pawlikowski wél doet, is de intensiteit van hun liefdesdrift verbeelden, en hoezeer die nog eens extra wordt opgestuwd door de werveling van de tijd waarin ze leven.
Dat is misschien de kern van wat een filmmaker doet: niet begrijpen, maar verbeelden. En zo het mysterie in stand houden.

Koude Oorlog
“Kunst is de leugen die de werkelijkheid openbaart”, noteerde romanschrijver Jeroen Brouwers eens. Volgens dat adagium negeerde Pawlikowski grotendeels de biografische feiten van zijn ouders. Hij leende wel hun weerbarstige liefde, het decor van de Koude Oorlog en het in ballingschap verblijven buiten het moederland Polen. Van Wiktor maakte hij een pianist en arrangeur, die samen met een partner het Poolse platteland afreist om authentieke Poolse volksmuziek op te nemen. De gevonden melodieën arrangeert Wiktor opnieuw, met een voltallig orkest als begeleiding, en voert hij uit met tientallen zangers en dansers.
Het is tijdens de audities dat hij verrukt raakt van één zangeres: Zula. Zij is een intrigerende mix van temparement en onderkoeldheid. Na een tijd in de gevangenis is ze voorwaardelijk vrij, maar ze wekt de indruk dat ze nog altijd aan het overleven is. Voor haar is het leven een strijdtoneel.
Het idee van een ensemble dat oude Poolse volksmuziek opnieuw uitvoert heeft Pawlikowski ontleend aan Mazowsze, een nog altijd optredend Pools collectief. Hun muziek vormde de soundtrack van zijn jeugd, vertelde de filmmaker in interviews. Net als de muziekgroep in zijn speelfilm werd Mazowsze eind jaren veertig opgericht en vervolgens geadopteerd door de toenmalige Poolse regering, die wilde dat ze overal in het Oostblok de lof zou zingen van Stalin en het socialisme.
Hoofdpersonage Wiktor laat zich die politieke bemoeienis een tijdlang aanleunen. Maar zodra ze een optreden in Oost-Berlijn hebben, grijpt hij de kans om naar de geallieerde sector over te steken. Hij vlucht naar Frankrijk, waar hij in cafés geld gaat verdienen als jazzpianist.

Zich vastklampen
Pawlikowski richt zich in dat contrastrijke zwartwit van zijn speelfilm op het intense verlangen dat Wiktor en Zula naar elkaar houden, een zucht naar elkaars nabijheid die zo koortsig is dat ze door elke politieke en aardse realiteit heen brandt. In Zula leeft een vrees om aan de andere kant van het IJzeren Gordijn te leven, om haar Slavische moedertaal te verlaten en verloren te raken in een land met een andere spraak. Toch blijft Wiktor – met zijn markante, zwijgende kop – de man naar wie ze hunkert. Zoals mensen die op leeftijd zijn, met een steek in hun hart kunnen beseffen dat niet de man of vrouw met wie ze tientallen jaren samengeleefd hebben ten diepste hun grote liefde was, maar een heel andere man of vrouw – iemand uit de tijd dat ze nog jong waren.
Maar is dit niet verblinding? In het Polen van na de Tweede Wereldoorlog vinden velen hun houvast in de mythe van de socialistische heilstaat. Voor Wiktor en Zula is het communisme een hersenschim, maar ook zij zoeken een eigen houvast. Zij vinden die in de mythe van hun eigen liefde. Ten diepste doen zij hetzelfde: zich vastklampen aan iets wat hen uiteindelijk boven het hoofd groeit. En hen kapot kan maken.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda