FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
vrijdag, 16 November 2018 10:00

Hildegard van Bingen

Tekst: Willem van der Meiden Tekst: Willem van der Meiden

‘De Sibille aan de Rijn’ was de suffragette van de middeleeuwse kerk. Hildegard van Bingen (1098-1179), dochter uit een adellijk geslacht, maakte al in haar tijd furore met haar talenten en eruditie én met haar hardnekkige verzet tegen de masculiene kerkhiërarchie. Ze bracht het tot abdis van een nonnenklooster – nog onder de hoede van een abt van een mannenorde – en later tot leidster van een door haar zelf gestichte vrouwenklooster in Bingen.

Over haar leven is veel meer bekend dan over dat van mystici als Beatrijs van Nazareth en Hadewijch, die een eeuw later leefden en in de volkstaal schreven. Hun geschriften waren ook veel minder wijd verspreid dan die van Hildegard. Die verwierf zich in het Rijnland status en aanzien door haar mystieke visioenen die zij in fraai Latijn op schrift stelde. Haar beroemdste mystieke werk was Scivias (Ken de wegen), dat aanvankelijk op veel argwaan stuitte, maar door paus Eugenius III werd geprezen. Dat hielp. Jarenlang werd zij tegengewerkt door de na-ijverige abt Kuno van Disibodenberg, wat uiteindelijk niet kon verhinderen dat Hildegard haar talenten in verschillende richtingen ontplooide en een wijdvertakt en groot oeuvre naliet. Ze ontwikkelde zich tot het type universele geleerde waar het in de latere middeleeuwen van wemelde, een vrouw als rolmodel voor talloze erudiete mannen. Ze hield zich bezig met wetenschappen die nu namen dragen als kosmologie, geografie, plantkunde, taalkunde, filosofie, theologie en geneeskunst. Ze schreef een medisch handboek en een leerboek natuurkunde. Er zijn ook 400 brieven van haar overgeleverd, want Hildegard correspondeerde op niveau met de groten van haar tijd.
Maar beroemder nog zijn haar boeken met visioenen, die minder extatisch getoonzet zijn dan in het werk van latere mystici, maar bloemrijk de ontmoetingen met de levende God beschrijven: teksten waarin de kunstige metaforen over elkaar heen buitelen. In Scivias figureert Vrouwe Wijsheid als de vrouwelijke gestalte van de Drievuldigheid, gevormd naar teksten uit de bijbelboeken Spreuken en Jezus Sirach. Zo slaat Hildegard vanuit Bingen een brug naar vrouwelijke varianten van de vroegchristelijke beleving. Scivias verscheen recent in een driedelige vertaling van Mieke Kock-Rademakers in drie delen bij uitgeverij Verloren in Hilversum.

Wellicht nog spraakmakender is Hildegards bijdrage aan de muziek. Zij is de eerste componist van middeleeuwse liederen van wie composities onder eigen naam bewaard zijn gebleven. Overgeleverd zijn 77 liederen voor de eredienst en een mysteriespel. Haar muziek kan omschreven worden als vroeggregoriaans met eigen accenten en komt bij de moderne luisteraar als vreemd maar biologerend over. Voor het Amsterdamse Nieuw LiedFonds maakte Jannet Delver twintig jaar geleden nieuwe bewerkingen van Hildegards teksten, getoonzet door verschillende componisten. De cd werd een groot succes. En wat Hildegard ten slotte nog meer voor me inneemt, is dat ze zich ook nog heeft beziggehouden met het maken van een kunsttaal met een eigen alfabet. Zo werd haar Lingua Ignota een verre voorloper van het Esperanto.
Frits van Oostrom probeert in zijn Stemmen op schrift te verklaren waarom het overgeleverde werk van middeleeuwse vrouwen als Hildegard zoveel beter is dan dat van veel mannen in die tijd. Volgens hem komt dat omdat geen vrouw in die tijd publiekelijk leergezag kon doen gelden. “Misschien verklaart dat wel waarom het in de schaarse gevallen dat spiritueel bevlogen en verbaal begaafde vrouwen toch de pen oppakten, steevast om zulke sterke persoonlijkheden blijkt te gaan, zowel literair als religieus. Onder mannelijke schrijvers, voor wie geen ‘perkamenten plafond’ bestond, komt men in de Middeleeuwen alles tegen, van reuzen via grijze muizen tot mislukkingen. De vrouwelijke auteurs zijn stuk voor stuk formidabel.” Dat geldt zeker voor Hildegard van Bingen, die haar leven in dienst stelde van gewijde taal, toon en teken en wat mij betreft de patrones van de semantiek mag worden genoemd. Zonder ooit aantoonbaar een wonder te hebben verricht werd Hildegard in 2012 door haar landgenoot paus Benedictus XVI heilig verklaard en in één moeite door tot lerares van de kerk gepromoveerd: de vierde vrouw in een stoet van mannen.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda