FacebookTwitterLinkedIn
vrijdag, 26 October 2018 10:00

De kunst van samenleven

Tekst: Hans Alma Tekst: Hans Alma Beeld: ANP Foto. Wat zijn onze waarden? Demonstratie tegen de uitzetting van vluchtelingenkinderen Howick en Lili naar Armenië.

Levensbeschouwelijke armoede bedreigt onze samenleving. De publieke moraal wordt gedomineerd door marktdenken. Hoogleraar humanisme Hans Alma pleit voor meer verbeelding in het publieke debat. Religieuze tradities zijn daarbij behulpzaam.

Beschuldigingen van fake nieuws roepen urgente vragen op voor journalisten. Kunnen zij een objectieve weergave van de werkelijkheid bieden, en moet dat hun ideaal zijn? Afgelopen zomer wees sociaal-wetenschapper Merijn Oudenampsen in NRC op het gevaar van een streven naar neutraliteit. Hij schetst hoe radicaal-rechtse politici en partijen hiervan profiteren, door hun extreme ideeën een wat gematigder uitstraling te geven en daarvoor een podium te krijgen in de media. Zo vindt normalisering van hun gedachtengoed plaats.
Tegenover de gedachte van journalistiek als 'neutraal doorgeefluik' pleit Oudenampsen voor een kritische, assertieve en zelfreflexieve rol van de journalistiek. Hij legt hier de vinger op een gevoelige plek in onze seculiere Nederlandse samenleving, waar een neutrale inrichting van de publieke ruimte als essentieel wordt gezien in het omgaan met diversiteit. Ieder moreel en levensbeschouwelijk perspectief heeft evenveel bestaansrecht, maar de openbare ruimte wordt langs neutrale wettelijke lijnen ingericht. Het idee van de media als neutraal doorgeefluik past daarbij: wanneer mensen objectief geïnformeerd worden over wat er in de wereld gaande is, kunnen zij in een democratische besluitvorming tot onderbouwde keuzes komen. Daarvoor hebben we een taal nodig die voor iedereen begrijpelijk is, en die niet gebaseerd is op 'irrationele' geloofsovertuigingen. Die geloofsovertuigingen mogen er wel zijn, maar behoren tot de privésfeer. Publieke manifestaties van geloof, bijvoorbeeld in kleding, worden dan ook niet gewaardeerd.

Markt of moraal
De seculiere inrichting van de samenleving met haar scheiding van kerk en staat is een groot goed, dat een hoge mate van individuele vrijheid waarborgt. Er schuilen echter wat addertjes onder het gras. Rationele, redelijke taal verhult soms ideologieën die daardoor niet bekritiseerd en weerlegd worden. Dat geldt voor extreemrechtse ideeën in de verpakking van gematigde uitspraken die gemakkelijk ingang vinden bij een breed publiek. Het geldt echter ook voor basale uitgangspunten die de inrichting van onze samenleving bepalen, en die nauwelijks ter discussie worden gesteld. De politiek filosoof Michael Sandel wijst erop dat het breedgedragen geloof in de markt ertoe leidt dat we niet langer in morele termen over onze samenleving nadenken. Wat 'goed' is, wordt bepaald door wat marktwaarde heeft. We zien hoe het economisch denken steeds meer domeinen van ons leven gaat bepalen, ook bijvoorbeeld zorg en onderwijs, en bepleit wordt als een rationalisering met positieve maatschappelijke consequenties.
Het probleem met neutraliteit is dat zij wel benaderd, maar nooit volledig gerealiseerd kan worden. Iedere manier om de samenleving in te richten stoelt op een moreel uitgangspunt en begunstigt bepaalde manieren van leven ten koste van andere. In een samenleving met toenemende diversiteit wordt dat problematisch en ontstaat gemakkelijk een klimaat van onverdraagzaamheid en polarisatie. Religie is in Nederland weer onderwerp van publiek debat, met name rondom de islam, maar dat debat wordt vaak op scherpe toon gevoerd. Het gaat wel over waarden, bijvoorbeeld vrijheid van meningsuiting en gelijkheid van man en vrouw, maar het komt zelden tot een levensbeschouwelijk gesprek dat dieper doorvraagt naar existentiële keuzes. Misschien ontbreekt daar de taal voor.
Dit brengt ons bij een dieperliggend probleem als het om neutraliteit gaat. Mensen kennen een diep verlangen naar een zin- en waardevol leven. Dat laat zich slechts zeer ten dele in economische termen benoemen. Onmiskenbaar draagt welvaart bij aan existentieel welzijn, maar uit onderzoek blijkt keer op keer dat dat slechts tot op zekere hoogte geldt. De economische vertaling van geluk in termen van consumptie is voor velen uiteindelijk niet bevredigend. De normalisering van extreemrechts gedachtengoed heeft niet alleen te maken met de ruimte die de media bieden aan gematigde versies daarvan. De aantrekkingskracht van radicaal-rechtse politiek ligt ook in het emotionele appel dat zij doet op (een herstel van) waarden, en het onvermogen van andere politici om daar iets tegenover te zetten. Een maatschappelijk debat over onze diepste waarden blijft uit door een brutaal aanspreken van onderbuikgevoelens aan de radicale rechterkant van het politieke spectrum, en een onvermogen om mensen op existentieel niveau aan te spreken ter linkerzijde daarvan.

Lees het volledige pleidooi door in te loggen op de website of in het oktobernummer van Volzin.

Login om meer te lezen

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda