FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 10 October 2018 10:00

Gebed voor je man en geschenken voor kloosters

Tekst: Bea Ros Tekst: Bea Ros Miniatuur gebedenboek Maria van Gelre, Staatsbibliotheek zu Berlin

Medio oktober opent in Museum Het Valkhof (Nijmegen) een tentoonstelling over het gebedenboek van Maria van Gelre. Voor ons is het vooral een uitzonderlijk fraai en rijk geïllustreerd middeleeuws manuscript. Voor Maria vormde het boek het hart van haar devotie.

Vrij voorin het gebedenboek is een miniatuur van Maria van Gelre te vinden. Dat opdrachtgevers van een boek of schilderij zelf in beeld komen, was in de middeleeuwen vrij gebruikelijk. Maar doorgaans staan ze klein en geknield naast een heilige of Maria afgebeeld. Zo niet hertogin Maria van Gelre. Majestueus als ware ze de moeder Gods zelve vult ze een heel blad. Het is geen uiting van hoogmoed, maar eerder van devotie en toewijding. We zien haar ten voeten uit, gehuld in een helblauwe jurk en staand in een besloten hof. Zo’n hortus conclusus is een middeleeuwse metafoor voor introspectie. Dat wordt nog eens benadrukt door het boek dat ze in handen houdt, de twee engelen die haar omringen en de duif ofwel Heilige Geest die God haar van boven zendt. De ene engel draagt een banderol met de woorden ‘O milde Marie’, een aansporing om goede daden te doen, en de andere engel omklemt het boek en spoort haar daarmee aan tot gebed. Ziedaar in een notendop het program voor middeleeuwse spiritualiteit.

Ideaal
Maria, in 1380 geboren als Marie d’Harcourt, was een Franse prinses. Ze maakte deel uit van de hofhouding van Louis van Orléans, broer van de Franse koning. In 1405 trouwde ze met hertog Reinald van Gulik en Gelre en verruilde ze het Franse hof voor dat van haar echtgenoot. Dat ze een gebedenboek had, is allerminst ongewoon. Zo’n fraai verlucht boekje was voor adellijke dames in de middeleeuwen een must have.  
Maar Maria’s exemplaar is om een aantal redenen uitzonderlijk. Zo is haar boek drie maal zo dik als gebruikelijk en bevat het een immense hoeveelheid heiligengebeden, met 180 staat dit boek met stip op 1 in het middeleeuwse klassement. De nummer 2 heeft er 110 en dat is al veel. Naast bekende heiligen als Ursula en Johannes de Doper staan er ook lang vergeten en vaak lokale heiligen in, zoals Cunibertus van Keulen en Dagobert van Frankrijk. In het boek zien we ze meestal met drie tegelijk afgebeeld.
Het boek is zeer rijk en fraai geïllustreerd. De illustraties vallen op door hun heldere kleuren, de grote expressie en het oog voor detail – een vormtaal die ontleend is aan die van de gebroeders Van Lymborch. Deze maakten voor de hertog van Berry, een oom van Maria van Gelre, de illustraties bij de wereldberoemde getijdenboeken Les Très Riches Heures en Les Belles Heures.
In hedendaagse ogen is Maria’s gebedenboek een waar pronkstuk. Maar voor Maria was het niet iets om louter mee te pronken, het vormde het hart van haar devotionele leven. Ze bad er hoogstwaarschijnlijk dagelijks uit. Ze zal dat niet, zoals kloosterlingen, op gezette tijden hebben gedaan, maar de gebeden in haar boek volgen die getijden wel – het bevat dus gebeden voor de lauden, de vespers, metten enzovoort (zie ook kader). “Je mag aannemen dat er een appel uitging van dat ideaal om onophoudelijk te bidden”, vertelt Johan Oosterman, mediëvist, hoogleraar Oudere Nederlandse letterkunde aan de Radboud Universiteit en gastconservator van de tentoonstelling. “Zo’n gebedenboek was bedoeld om de inkeer te stimuleren. Het dwong je tot concentratie op de godsdienstige oefening.”  De fraaie verluchting is dan ook niet louter versiering, maar speelde een wezenlijke rol. “Kijkend naar een afbeelding van een heilige bijvoorbeeld probeerde je je zoveel mogelijk in te leven in het leven en de goede daden van die heilige.”

De tentoonstelling ‘Ik, Maria van Gelre. De hertogin en haar uitzonderlijke gebedenboek’ is van 13 oktober 2018 t/m 6 januari 2019 te zien in Museum Het Valkhof, Nijmegen. Lees het volledige artikel in het oktobernummer van Volzin of door in te loggen op de website. 

 

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda