FacebookTwitterLinkedIn
donderdag, 27 September 2018 10:00

Een ongemakkelijke schilder

Tekst: Eric Corsius Tekst: Eric Corsius Beeld: Edouard Manet: ‘Le déjeuner sur l’herbe’.

Schilder Edouard Manet (1832-1883) brak met de brave en matte kunst van de negentiende eeuw. De ontwijkende, soms zelfs lege en dode blikken van zijn personages roepen een unheimliche sfeer op. De afgebeelde mensen verliezen zichzelf en elkaar in een ongastvrije wereld. Door toedoen van Manet heeft het genieten van kunst voorgoed zijn onschuld verloren.

In het midden van de negentiende eeuw was de Europese schilderkunst volgens velen op een dood spoor beland. Afgezien van geniale uitschieters werd de hoofdstroom gedomineerd door voorspelbare en in herhaling vallende kunstenaars. Weliswaar was het vakmanschap van de neoclassicisten, romantici en (sociaal)realisten onomstreden. Ze hadden een groot talent in het weergeven van de werkelijkheid. Hun voorstellingen waren verhalend en plastisch. Toch ervoeren veel tijdgenoten een zekere matheid en vlakheid in hun werken. Die hadden iets schools en levenloos, niet in de laatste plaats door hun vaak idealiserende karakter. De critici misten de inspiratie en het mysterie van de renaissance, de magie en de dramatiek van de zeventiende eeuw. Al zijn wij in ons oordeel tegenwoordig minder stellig, invoelbaar is deze kritiek wel.

Grenzen verleggen
Een belangrijk kenmerk van de toenmalige schilderkunst bestond in de wijze waarop ze kunst en kijker ten opzichte van elkaar plaatste. De toeschouwer werd als het ware uitgenodigd in een kijkdoos of door een sleutelgat te kijken. Hij of zij had dan een inkijkje in een werkelijkheid die zich in een parallel universum bevond. Hij of zij kon deze werkelijkheid onbespied waarnemen, zonder het tafereel te verstoren, dat zich voor haar of zijn ogen ontvouwde – of dat nu een historische gebeurtenis was, een huiselijke scene, een landschap, een stilleven of een portret. De toeschouwer bevond zich in een vogelkijkhut. Er was geen interactie tussen de toeschouwer en de afgebeelde werkelijkheid. Dit gaf aan de relatie tussen kunst en kijker iets vrijblijvends.
De Franse schilder Edouard Manet (1832-1883) was een van degenen die onvrede voelden bij de gevestigde kunst. Hij wilde bijdragen aan de doorbraak van iets nieuws. Nu was Manet geen rebel omwille van het rebel zijn, geen bohemien of dandy die zich bewust van het establishment distantieerde. Hij was afkomstig uit een burgerlijk milieu, werd op conventionele manier geschoold – onder andere volgens de toentertijd ingeburgerde lesmethode van het naschilderen van klassieke werken – en reisde gretig de grote Europese musea af om van de oude meesters te leren. Zo maakte hij deel uit van de traditionele werkelijkheid. Op de traditie voortbordurend wilde hij echter tegelijk nieuwe werelden verkennen en grenzen verleggen. Omgekeerd probeerde hij met zijn gedurfde werk toegang te krijgen tot de gevestigde kunstmarkt, om aldus van binnenuit voor vernieuwing te zorgen. Zo droeg hij herhaaldelijk schilderijen voor om te worden geëxposeerd tijdens de toonaangevende jaarlijkse tentoonstelling van de Salon in Parijs. Meestal keek men daar vreemd op van zijn inzendingen.
De tweeslachtigheid van Manet, die enerzijds was geworteld in de traditie, anderzijds hunkerde naar vernieuwing, leidde en leidt nog steeds tot verwarring. Zeker vanuit ons huidige perspectief lijken zijn schilderijen in eerste instantie nauwelijks opzienbarend. Stijl en werkwijze zijn op het oog traditioneel. Manet greep zelfs bewust terug op grote voorbeelden uit het verleden. Zijn werken hebben in onze beleving daardoor een grote natuurlijkheid. Niettemin ontwikkelde hij een volstrekt nieuwe beeldtaal. Niet voor niets zag een nieuwe generatie kunstenaars, onder wie vooral de symbolisten en impressionisten, hem als hun grote boegbeeld en wordt hij beschouwd als de aanstichter van een ingrijpende artistieke omwenteling. Vooral is het aan Manet te danken, dat wij vanaf de negentiende eeuw anders zijn gaan kijken naar kunst.

Lees het volledige artikel in Volzin of door in te loggen op de website. "Misschien moeten we het verontrustende van Manet echter niet zozeer zoeken ‘achter’ de ogenschijnlijk zo naturalistische ‘buitenkant’, maar juist erín", stelt Eric Corsius. 

 

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda