FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
donderdag, 28 June 2018 07:16

Weergaloze verteller van verhalen uit de oudheid

Tekst: Willem van der Meiden Tekst: Willem van der Meiden

Het jaar 1990 bracht bij toeval twee ‘doorbraakstudies’ over de Odyssee van Homerus. Daar was allereerst econoom Iman Wilkens, die met harde feiten kwam als bewijs voor zijn stelling dat de Griekse held Odysseus destijds niet in de zeeën van Griekenland en Zuid-Italië had rondgezworven, maar in onze contreien en dan vooral in Zeeland had gedwaald. De namen Zierikzee (naar de tovenares Circe) en Vlissingen (naar de Latijnse naam van de held Ulysses) herinneren hier nog aan. Van een geheel andere orde en zeker meer serieus te nemen was in datzelfde jaar de poging van de toenmalige burgemeester van Leiden, tevens verdienstelijk zeezeiler, Cees Goekoop om eens en voor al de ligging van Ithaca, het reisdoel van Odysseus, vast te leggen. Door nautische gegevens te combineren met landschapbeschrijvingen in de Odyssee kwam Goekoop niet uit bij het huidige Ithaca, maar één eiland verder, het huidige Kefalonia. Om maar aan te geven dat we aan Homerus niet alleen oeroude verhalen over goden en mensen te danken hebben, maar dat hij ook vader van vele gedachten en nieuwe mythologie is geweest.

En dan hebben we het over iemand wiens bestaan men nooit echt heeft kunnen vaststellen. Een beetje godvruchtig lied werd in het oude Israel aan ‘David’ toegeschreven, een beetje oudtestamentische wijsheid aan ‘Salomo’, een beetje klassieke fabel kreeg het label ‘van Aesopus’ mee. Zo zou het goed mogelijk kunnen zijn dat de naam ‘Homerus’ een kwaliteitskeurmerk is geweest voor een reeks verhalen van diverse herkomst. De ouderdom van deze op schrift gestelde verhalen uit de orale traditie is wel vastgesteld: in de achtste eeuw voor onze jaarteling. In de huidige vorm bieden het relaas van 51 dagen tijdens het beleg van Troje (de Ilias) en dat van de omzwervingen van Odysseus (de Odyssee) belangrijke bouwstenen van het latere samenraapsel van de Griekse mythologie. De met elkaar verwikkelde levens van mensen en goden, de verhalen van dapperheid en lafheid, liefde en verraad, leven en dood, list en bedrog, wreedheid en wrok hebben altijd tot de verbeelding gesproken. Ze zijn bron van inspiratie geweest voor zulke uiteenlopende liefhebbers als Vergilius, Dante, Vondel, James Joyce, Kaváfis, Asterix en Obelix, kunstenaars, filmmakers en kinderboekenschrijvers. En niet te vergeten economen en burgemeesters, al oogstten hun vondsten zelden meer dan een homerisch gelach.
Ik vond die verhalen als gymnasiastje allemaal prachtig, al kon ik geen rechte lijn trekken van die konkelende en kuipende goden en godinnen op hun berg naar wat op zondag door de dominee werd verteld. Pas later werd ons als studenten theologie bij het vak ‘dode godsdiensten’ onderwezen dat in de oude Griekse religie die goden weliswaar een rol speelden in tal van mythen en sagen, maar dat de werkelijke religie van Hellas een natuurreligie was, met een belangrijke rol voor de mysteriën van bergen, rivieren en wouden, hemel en vooral aarde. Een beetje teleurstellend was dat wel.

Of Homerus zelf bestaan heeft weten we dus niet, al wijzen ze op het Ionische eiland Chios naar een vormeloze steenklomp die de ‘rots van Homerus’ zou zijn, naar de dichter die op het eiland zou zijn geboren. ‘Homerus’ zou volgens sommige uitleggers letterlijk ‘de niet-ziende’ betekenen en hij werd dan ook wel als blinde afgebeeld. Dat zou een verklaring kunnen zijn voor zijn ongebreidelde fantasie, maar niet voor zijn gedetailleerde beschrijving van landschappen. Enfin, wie hij ‘werkelijk’ was, is niet zo interessant, wat onder zijn naam is gecreëerd wel. We hebben mede aan hem een grote verzameling van prachtige, o zo menselijke verhalen over goden en mensen te danken, die Griekse filosofen hebben geïnspireerd om gedachten te ontwikkelen die tot op de dag van vandaag bestudeerd worden. En wie een missverkiezing onder de godinnen bedenkt als aanleiding tot de grootste oorlog uit de Griekse geschiedenis, mag een groot verhalenverteller genoemd worden. Zulke verhalen kunnen niet anders dan met veel ironie bedacht en opgeschreven zijn. De oudste verhalen in het Oude Testament dateren ongeveer uit dezelfde tijd als die van Homerus. Een groter contrast in schrijfstijl is nauwelijks denkbaar.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda