FacebookTwitterLinkedIn
vrijdag, 18 May 2018 07:45

Als een raaf op je schouder

Tekst: Jurgen Tiekstra Tekst: Jurgen Tiekstra screenshot uit de film ‘Thelma’

Deze maand in de filmrubriek aandacht voor de Noorse speelfilm Thelma (2017), waarin een meisje gaat studeren in Oslo en zich aan haar autoritaire religieuze opvoeding moet ontworstelen. Ze kan echter niet ontsnappen aan de blik van haar vader. Hij blijft de maat van alle dingen. Een film over een intens schuldbesef.

Er wordt weleens gefluisterd dat ons fabelachtige zelfbewustzijn de belangrijkste reden is dat mensen zijn gaan denken dat er een god bestaat: een wezen dus dat we niet zien, maar wel ervaren. Dat is zowel het krankjorume als het betoverende aan de mens: hij loopt niet gewoon over de aarde, nee, hij ziet zichzelf over de aarde lopen. De mens voelt ogen op zich rusten. Maar het zijn niet de ogen van een transcendentale figuur, het zijn de ogen van hemzelf.

Twee smaken
Het menselijk zelfbewustzijn: “Hiermee hebben we meteen de vinger gelegd op het meest intrigerende en tegelijk meest verontrustende aspect van ons bestaan”, schreef filosoof André Klukhuhn ooit. Want die karakteristieke eigenschap van de mens komt met twee smaken. Die unieke blik op onszelf is allereerst de werkbank waarop we al schavend en schurend kunnen worden tot een beter mens dan we aanvankelijk waren. Tegelijkertijd is het een blik op onszelf die kan verzengen en het dagelijkse leven de kamertemperatuur geeft van een vagevuur. Zonder ophouden grillen we onszelf soms met zelfopgelegde aanklachten en verwijten. Gevolg daarvan is het stekende besef dat we te midden van anderen weinig voorstellen.
Wat ook niet helpt is dat het menselijk zelfbewustzijn tegenwoordig geïnstitutionaliseerd is, zowel cultureel, technisch als commercieel: de smartphone, de sociale internetplatforms, de intensieve beeldcultuur, de voortdurende aansporing jezelf te tonen – al dat zorgt ervoor dat een gemiddeld mens van jongs af aan voortdurend gefotografeerd en gefilmd wordt, waarna diegene de foto of film vaak meteen weer onder de neus gedrukt krijgt. Als je jong bent zie je jezelf voortdurend doen wat je een seconde geleden aan het doen was. Alsof het leven een herhaalde uittreding uit het lichaam wordt: je kijkt doorlopend neer op jezelf.
Terwijl een mens het gelukkigst is als hij zichzelf vergeet.

Loodzware blik
Ook Thelma zou zichzelf graag vergeten. Ze is het hoofdpersonage in de gelijknamige speelfilm (2017) van de Noorse regisseur Joachim Trier, net op dvd verschenen. Thelma lijkt niet zozeer geplaagd door de moderne beeldcultuur – al zie je ook haar swipen langs allerlei Facebook-selfies – maar door de religieuze opvoeding die ze van haar ouders ontving. Ze is juist begonnen aan haar eerste jaar aan de universiteit van Oslo en haar ouders hangen voortdurend bezorgd aan de lijn. Hun loden ernst is ook in haar lijf gaan zitten. Schuchter loopt ze door de studiezaal, bedeesd zit ze in de collegebanken. Als ze met haar ouders uit eten gaat, doet ze een poging een soevereine indruk te wekken door te grinniken om mensen die nog geloven dat de aarde niet ouder is dan zesduizend jaar. Haar frivole poging vervliegt onmiddellijk als haar vader zegt dat ze zich niet beter mag voelen dan anderen.
Zo trilt haar religieuze opvoeding mee in elke stap die ze zet in haar nieuwe studentenleven. Alles was ze doet, draagt de mogelijkheid van schuld in zich. Een mens is een kwaadwillend wezen, dus Thelma draagt haar schuldbesef altijd bij zich; als een raaf op haar schouder.
Filmmaker Joachim Trier wilde een coming-of-age-speelfilm maken, een verhaal over de volwassenwording van een kwetsbaar meisje. Hij besloot om haar groeipijnen voor een deel met bovennatuurlijke fantasieën te verbeelden. Dat begint als op een dag in de studiezaal een donkerharig meisje op de vrije stoel naast haar komt zitten. Vanuit haar ooghoeken kijkt ze naar het wonderschone wezen zo plotseling naast haar. Dan begint haar hand te trillen, verzamelt zich een zwerm vogels boven het gebouw en vliegen er kraaien tegen het raam. Zij valt daarna van haar stoel en stuiptrekt te midden van de geschrokken studenten.
Dat wordt het brandpunt in de film: haar overdonderende gevoel van zondigheid omdat zij zich lichamelijk aangetrokken voelt door een medestudente, door een andere jonge vrouw. In de film wordt geen woord aan homoseksualiteit vuil gemaakt, maar gezien haar epileptische reactie zal men thuis niet blij zijn als ze ineens met een vrouw voor de deur staat.
Zo wordt Thelma een film over intens schuldbesef, over de loodzware blik op jezelf. Thelma probeert zich aanvankelijk niks aan te trekken van de psychogene stuiptrekkingen die haar overvallen en de bovennatuurlijke episodes die plaatsvinden: ze leert het donkere meisje Anja steeds beter kennen en verliest zich in haar. Maar daardoor worden de neurotische uitbarstingen slechts erger: in haar visioenen ziet ze een slang in haar keel verdwijnen, beginnen lichtpunten te knipperen en wordt Anja zelfs door een raam opgeslokt.
Uiteindelijk lijkt Thelma niet zozeer geteisterd te worden door een losstaand religieus zondebesef. Het is vooral de blik van haar vader die haar allerpijnlijkst doorvorst, ook al is hij ver weg in het dorp waarin ze is opgegroeid en bevindt zij zich nu in de grootstad Oslo. Ouders kunnen hun duimafdruk zo zwaar op hun kinderen achterlaten dat die soms een leven lang bezig zijn de impressie van die terneerdrukkende vinger van hun wezen af te krijgen.
Dat is de gelaagdheid in Thelma’s zelfbewustzijn: zij kan haar leven in Oslo alleen maar bezien door de ogen van haar vader. En daardoor wordt haar studentenbestaan geverfd in de zwarte kleuren van haar zondebesef. Haar vader zou zich afkeren van haar grootste verlangens. Zij kan dat niet negeren, hoezeer zij haar zelfbewustzijn ook wil verdoven: door bier te gaan drinken, door zich in dansende mensenmassa’s te begeven, door vrienden te maken.

Andere ogen
Die vaderblik, samen met een overweldigend schuldbewustzijn, doet denken aan het werk van Franz Kafka. Zijn Brief aan vader (uit 1919) is precies wat die titel zegt: een brief aan zijn vader. Maar die titel geeft niet prijs hoe zeer de brief de lezer de adem beneemt. Hij beschrijft erin hoe werkelijk alles in zijn leven terug te voeren valt op de blik van zijn autoritaire vader: zijn angsten, zijn gevoel niks waard te zijn, zijn onvermogen tot iets behalve schrijven.
Eén alledaagse anekdote in de brief balt de levenslange pijn samen: “Ik herinner me bijvoorbeeld hoe we ons vaak samen in een kleedhokje uitkleedden. Ik mager, zwak, tenger, jij fors, groot, breed. Al in het hokje voelde ik me een hoopje ellende, en niet alleen in jouw ogen, maar in de ogen van de hele wereld, want jij was voor mij de maat van alle dingen.”
De ogen van de wereld vielen samen met de ogen van zijn vader, schrijft Franz Kafka. Zo bezien is er geen ontsnappen mogelijk. Behalve als iemand als Kafka of Thelma op een dag de ogen van iemand anders op zich voelt rusten. Zoals die van het donkere meisje Anja, dat op een toevallige dag in de studiezaal plaatsneemt op de lege stoel naast Thelma. Door de andere ogen van Anja kan zij zichzelf – heel langzaam, maar zeker – anders leren bekijken.

De cd ‘Thelma’ is in de handel verkrijgbaar (€ 14,99).

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda