FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
donderdag, 26 April 2018 05:18

Voorman van de radicale Verlichting

Tekst: Willem van der Meiden Tekst: Willem van der Meiden Baruch Spinoza: ‘Het doel van de staat is de vrijheid’

Over Baruch d’Espinosa (Benedictus Spinoza) zijn bibliotheken volgeschreven. Zijn korte leven (1632-1677), met voor biografen veel witte plekken, geeft weliswaar weinig stof voor wereldroem, wat zijn brein voortbracht des te meer. De Engelse historicus Jonathan Israel noemt zijn werk het vroegste en meest briljante van de radicale Verlichting.

De beeldvorming van de Gouden Eeuw is nogal conjunctuurgevoelig en geïdeologiseerd. Aanvechtbaar is in elk geval de gedachte dat er in de zeventiende eeuw een volk aan de Noordzee woonde dat in grote gemeenschapszin en dankzij een nijvere calvinistische handelsgeest zich grote welvaart verwierf en een tolerante thuishaven werd voor elders vervolgde en verdreven mensen. Het was ook een eeuw van grote onderlinge onenigheid, bloedige conflicten, geestdrijverij, vervolging van andersdenkenden en van ordinaire strijd om de macht. In die conflictueuze wereld schreef de lenzenslijper van Rijnsburg en Den Haag het enige boek dat bij zijn leven (in 1670) werd gepubliceerd, het Theologisch-Politiek Traktaat. Het was een revolutionair geschrift over de noodzakelijke vrijheid van filosoferen, over religieuze tolerantie, over de democratie als de beste staatsvorm en tegen de allesbepalende normerende rol van de Bijbel. “Het doel van de staat is de vrijheid”, schrijft Spinoza. Het slot van zijn boek is zelfs een ode aan het vrije en tolerante Amsterdam. Daar was hij geboren, maar daar was hij ook als 23-jarige in de ban gedaan door zijn Sefardisch-Joodse gemeenschap, om nog altijd onopgehelderde redenen. Hij kende de schaduwzijden van tolerantie dus aan den lijve. Dat hij tijdens zijn leven nog veel meer radicaals had uitgebroed, bleek na zijn dood, toen o.a. de Ethica verscheen. Dat was een even wonderlijke als meeslepende poging om de wereld en de godsdienst vanuit een rationeel denkkader te verklaren en wiskundig vorm te geven. De tweede helft van de titel luidt: more geometrico demonstrata, ‘op wiskundige wijze gedemonstreerd’ en dus ook bewezen. In de Ethica worden stellingen geponeerd, besproken en bewezen en als dat gebeurd was, stond er: q.e.d. Die Latijnse afkorting voor ‘zoals bewezen moest worden’ moesten gymnasiasten vroeger gebruiken als ze een bewijs hadden gevonden voor een wiskundige stelling.

Spinoza maakte school, bij zijn leven al en na zijn dood des te meer. Spinoza was ook omstreden, hij moest voor zijn leven vrezen, zeker nadat zijn ‘beschermer’ Johan de Witt in 1672 was gelyncht na de staatsgreep van stadhouder Willem III. Spinoza had zich na de gruweldaad in Den Haag graag in het publiek gemengd om te demonstreren tegen de barbaren die dit op hun geweten hadden, maar zijn huisbaas wist hem tegen te houden. Hij had dat zeker niet overleefd, want hij werd diep gehaat. Er kwamen razzia’s onder ‘spinozisten’ en nog tot diep in de achttiende eeuw was dat woord het ergste dat men iemand kon toevoegen. Een spinozist was een godloochenaar, een ‘atheïst’ en dat viel buiten de grenzen van tolerantie van tal van mensen in de Republiek. Maar zijn denkbeelden vonden ook ruime erkenning en navolging, tot op de dag van vandaag. Duitse idealisten, vrijdenkers en marxisten in vele landen hielden en houden zich met zijn gedachtegoed bezig.
Spinoza voorzag in zijn levensonderhoud door lenzen te slijpen. Hij was daar goed in en hield zich ook bezig met en correspondeerde over de opkomende theorieën over lichtbreking. Het was allemaal nieuw in een tijd waarin geleerden zich de vraag stelden of zich vóór het einde van de bijbelse zondvloed ooit eerder een regenboog had voorgedaan. Het vak van deze grote verlichter heeft mensen geïnspireerd tot voor de hand liggende, maar soms ook vergezochte metaforen. Zo zou Spinoza het universum ‘geslepen’ hebben door de menselijke geest. Of door Spinoza zou het licht van de Rede dat op hem viel, gebroken zijn in vele stralen die anderen hebben verlicht. Dat hij in en na zijn leven zo tegengewerkt is door religieuze scherpslijpers komt ook in een ander licht te staan.
Spinoza haalde de in 2006 verschenen Canon van Nederland. Dat werd onder behoudende protestanten terstond aangevochten. Een Maand van de Filosofie zou zonder Spinoza echter ondenkbaar zijn.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda