FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
maandag, 23 April 2018 06:33

Paulus onder linkse filosofen

Tekst: Jurgen Tiekstra Tekst: Jurgen Tiekstra Beeld: Anita Pantus

“De orde waarin wij leven, lijkt voor ons volstrekt noodzakelijk. Wij zien op geen enkele manier een alternatief. In zo’n constellatie gaan linkse denkers te rade bij iemand die in een soortgelijke situatie in staat was toch een alternatief te denken.” Filosoof Gert-Jan van der Heiden over het belang van de apostel Paulus.

De apostel Paulus was voor de jonge Gert-Jan van der Heiden een vervelende man. Te dogmatisch. Te militant.
Van der Heiden groeide op aan het Veluwemeer, in een Gereformeerde Bondsgemeente in het stadje Elburg. “Ik heb in de loop der tijd wel wat afstand genomen van de kerk zelf”, zegt hij allereerst, “maar misschien is de kerk wel de omgeving geweest waar in mijn jeugdjaren mijn intellect werd aangesproken. Mijn eerste filosofische interesse was, wat dan heet, de ‘hermeneutische filosofie’. Dat is de filosofie dus die zich bezighoudt met de kunst van de interpretatie: hoe leg je teksten uit? Als ik daar op terug kijk, is het evident dat de belangstelling daarvoor gevormd moet zijn doordat ik week in week uit in de preken in de kerk tekstuitleg hoorde. Toen moet mijn respect zijn ontstaan voor de grote teksten uit de westerse cultuur; dat kunnen de brieven van Paulus zijn, maar net zo goed de teksten van Plato of Homerus.”

Linkse denkers
Van der Heiden ging wiskunde studeren, daarna filosofie. Nu is hij hoogleraar wijsbegeerte aan de Nijmeegse Radboud Universiteit en heeft hij met het boek Het uitschot en de geest net een meerjarig project afgesloten. Hij heeft de aanhoudende fascinatie bestudeerd van verschillende moderne, Europese filosofen voor wat Paulus in zijn brieven doet: een revolutionaire omdraaiing afkondigen van aloude waarden, zoals het belang van de joodse Wet en van het begrip ‘zonde’ (in de Brief aan de Romeinen), een omwenteling ook van de toenmalige maatschappelijke orde (in de brieven aan de Korintiërs). Het zijn met name linkse denkers die geïntrigeerd blijken door Paulus. Onder hen de Sloveen Slavoj Žižek, de Fransman Alain Badiou en de Italiaan Giorgio Agamben.
Dankzij zijn filosofisch project kreeg Van der Heiden de kans om oude begrippen als ‘zonde’, ‘geest’, ‘wet’ of ‘wederopstanding’ weer op te poetsen en in het licht te houden. Zo werd de rijkgelaagde betekenis van die woorden weer zichtbaar. “Je had vroeger de bekende trits zonde-verlossing-dankbaarheid”, vertelt hij. “Dat is, denk ik, heel erg protestants: dat ging over jouw eigen zielenheil, de zonde die je aankleeft. Maar als je ernaar kijkt met de blik van die filosofen, lijkt Paulus veel algemener te schrijven over de ‘zonde’, Het gaat hier eerder om een objectieve beschrijving van een bepaalde stand van zaken. Hij beschrijft de blokkade tussen leer en leven. Jouw eigen denkbeelden over wat het goede en rechtvaardige leven is, passen niet bij hoe je daadwerkelijk je leven leeft. Dat is niet alleen iets van jouw eigen subjectieve doorleving; dat gaat over alle mensen. Paulus sluit daarmee aan bij allerlei trends in het antieke denken. Hij staat bijvoorbeeld dichtbij wat de hellenistische school van de cynici deed: door hun tegendraadse leven probeerden zij te laten zien dat de omgeving waarin zij verkeerden, bestond uit hypocrieten die wel bepaalde ideeën over het goede leven hadden, maar niet in stand waren te leven in overeenstemming met hun idealen.”

Gebruikt Paulus meer termen die je niet volledig kunt begrijpen als je er niet eerst de antieke Griekse filosofie bij pakt?
“Zeker in het protestantisme zijn begrippen soms toegespitst geraakt. Ik geef in mijn boek best een positieve plaats aan een auteur als Kierkegaard, maar in mijn achterhoofd zat ook een kritiek op Kierkegaard en op het lutherse denken. Want beiden gaan er vanuit dat een categorie als ‘geloof’ alleen maar lijkt te staan voor het onredelijke, het tegenredelijke. Maar bij Paulus is dat helemaal niet zo eenduidig. Zo’n term als ‘geloof’, in dit geval het Griekse woord pistis, betekent niet zonder meer ‘geloof’ in de specifieke zin die wij er vaak aan toekennen, maar heeft ook te maken met ‘vertrouwen’ en ‘betrouwbaarheid’. Dan zie je dat er een ander betekenisveld rond dat woord ontstaat. Neem de uitdrukking ‘het geloof in Christus’. Als je naar het Grieks kijkt, dan kan die uitdrukking ook betekenen ‘het geloof ván Christus’, dus ‘de pistis van Christus’. Misschien betekent dat ook wel ‘de betrouwbaarheid van Christus’, of ‘het vertrouwen van Christus’. Wij hebben geleerd om in eerste instantie te denken: het gaat bij Paulus om de oproep te geloven in Christus, maar het kan goed zijn dat hij de betrouwbaarheid van Christus aan de orde stelt en dat hij zegt: wij moeten proberen iets van die betrouwbaarheid te imiteren.”

Ik vind het opvallend dat Paulus door de filosoof Nietzsche een nihilist wordt genoemd omdat hij geen waarde zou hechten aan het leven hier op aarde, maar dat iemand als Slavoj Žižek juist beweert dat Paulus juist spreekt over een geïntensiveerde manier van leven in het hier en nu.
“Ik heb daar ook lang over nagedacht:

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda