FacebookTwitterLinkedIn
donderdag, 12 April 2018 06:49

Een rustgevende stem

Tekst: Jurgen Tiekstra Tekst: Jurgen Tiekstra Afbeelding: shot film HER

Deze maand in de filmrubriek aandacht voor de Amerikaanse speelfilm Her uit 2013, waarin hoofdpersonage Theodore een relatie krijgt met een ‘intuïtief’ computersysteem. Het is een film over de menselijke behoefte aan intimiteit, en over hoe intiem de stem van een ander kan zijn.

Het is niet een stem die ik had verwacht. Niet zwaar en niet sonoor. Niet een stem die van boven op mij neerkomt. Dit is geen man op leeftijd. Dit is niet iemand die zwaarlijvig is. Zijn Engels heeft een Britse klank. Hij klinkt kalm en alert tegelijk. Grappig dat hij sommige klinkers verhaspelt. Zijn stem is licht nasaal. Het belangrijkste is dat hij niks opleest. Wat hij zegt, doorleeft hij. Alsof hij precies datzelfde doet wat ik nu doe. Mediteren.

Onverwachte rust
Ik heb oordopjes in. Het snoertje ervan leidt naar een tablet naast me. Daarop de app Headspace, een meditatie-applicatie die een bepaalde roem heeft gekregen. Af en toe neemt iemand die naam in zijn mond: Headspace. Als je hem downloadt en aanklikt, klinkt die mannenstem op. Hij vertelt je een paar keer diep adem te halen en uit te blazen door je mond. Na de volgende keer dat je uitblaast moet je voorzichtig je ogen sluiten. Voel vervolgens de zwaartekracht aan je lichaam trekken, luister naar de geluiden om je heen, krijg een gevoel voor de ruimte waarin je zit. Observeer het dalen en rijzen van je ademhaling. Adem je oppervlakkig, of diep? Heb geen oordeel, maar stel het vast. Hoe voel je je vandaag?
Het is paradoxaal. Deze stem van een onbekende dringt door in de intimiteit van jouw leven. Merkwaardiger nog: deze onbekende stem, met zijn naturelle vriendelijkheid, is de schepper van die intimiteit. Terwijl je op zijn aandringen je ogen hebt gesloten en probeert te letten op de golfbeweging van je ademhaling, krijgt hij het langzaam voor elkaar dat je afstand neemt van de gedachtestroom die als een overvolle verkeersader door je hoofd raast. Na tien minuten ervaar je een onverwachte rust. Een rust waarnaar je verlangde. Je opent je ogen en kijkt uit het raam met een blik die meer klaarheid heeft. De geluiden van het huis dringen helderder bij je binnen. Je ervaart geen verstoordheid. Nee: dankbaarheid.
Kennelijk kun je intimiteit ervaren met een stem. Of beter gezegd: met de opname van een stem. Met de opname van een stem van een man die je nog nooit hebt ontmoet en nooit ontmoeten zal. Een man, een Brit, die aan de andere kant van de wereld woont, in Los Angeles. Een man, naar wiens reproductie van zijn stem vele duizenden mensen verspreid over de hele wereld luisteren om te ontsnappen aan de gistende onrust in hun lijf.
Het is niet eens exclusief, deze intimiteit.

Zelflerend systeem
Dit alles doet denken aan de Amerikaanse speelfilm Her, gemaakt in 2013 door filmregisseur Spike Jonze. Hoofdpersoon is Theodore, eenzaam na het misgaan van zijn huwelijk met zijn jeugdvriendin. Hij moet de echtscheidingspapieren nog tekenen. De advocaat van formeel nog zijn vrouw raakt steeds geïrriteerder door zijn weifelen. Dan ziet hij dat er wordt geadverteerd voor een computersysteem met kunstmatige intelligentie, een operating system (OS) dat werkt als een ‘intuïtieve entiteit’. Het is een zelflerend systeem dat groeit door met hem te praten. Als hij de software heeft gedownload, geeft het systeem zichzelf de naam ‘Samantha’. “Ik heb de capaciteit om te leren van mijn ervaringen”, zegt het met een vrouwenstem. ‘Ze’ reikt hem direct een hand: “Ik ontwikkel me, net als jij.”
Het idee waaruit deze speelfilm is geboren, is vast vrij banaal. Als je de film na de eerste keer bekijken nog een tweede keer opzet, dan valt het des te meer op: als Theodore over straat loopt of door de metro loopt wordt hij omringd door mensen die driftig aan het praten zijn in de smartphones die ze voor zich in hun hand houden. Met dat archetypische beeld moet voor regisseur en scenarist Spike Jonze het idee voor deze film zijn begonnen: de hedendaagse mens die innig vergroeid lijkt met zijn smartphone. Die gedachte als startpunt: de 21ste-eeuwse mens lijkt soms inniger met dat stuk techniek in zijn handpalm dan met de mensen om zich heen.
Maar Jonze slaat niet die weg in van cultuurkritiek. In zijn film laat hij precies het tegenovergestelde gebeuren: hij toont iemand die juist dankzij een computersysteem een intimiteit vindt die hij altijd gemist heeft.
Theodore hoeft maar een plugje in zijn oor te doen om met Samantha te praten: ’s morgens meteen na het ontwaken, op kantoor, lopend van de metro naar huis, ’s avonds als hij videogames speelt, of als hij in de nacht niet in slaap kan komen. Het is die stem van dit operating system die zo belangrijk is. Die stem klinkt onmiddellijk vertrouwelijk, met een schuchtere heesheid die ontwapenend werkt. Samantha klinkt energiek en lichtvoetig, maar ze krijgt ook een intrigerende ernst in haar manier van spreken naarmate de gesprekken met hem intiemer worden.

Alleen lotgenoten
Intimiteit is de ruimte waarbinnen twee mensen in elkaars bijzijn volkomen zichzelf durven zijn. Hun kwetsbaarheden ongepantserd. Al pratende met Samantha realiseert Theodore zich waarom zijn huwelijk is misgelopen: het lukte hem niet vaak genoeg om de deur naar die ruimte te openen. Zijn ex-vrouw en hij kennen elkaar al sinds ze nog jong waren. Zij groeide op in een gezin waarin niks wat ze deed ooit goed genoeg was. Hij werd juist groot in een omgeving waarin er volop ruimte was om risico’s te nemen en fouten te maken. Die houding van hem werkte bevrijdend voor haar. Naast elkaar werden ze volwassen en groeiden ze uit tot wie ze nu waren. Maar ergens verloren ze de intimiteit die bij dat samen uitgroeien hoort.
En toch is die jarenlange innigheid niet spoorslags verdwenen: ook al wonen ze al tijden niet meer bij elkaar, toch hoort hij in zijn hoofd nog steeds haar stem en voert hij nog gesprekken met haar. In gedachten. Soms kan er niks dieper bij je binnen komen dan een stem van heel nabij.
Afgaand op zijn speelfilm is het uiteindelijk niet de conclusie van filmmaker Spike Jonze dat de toekomstige mens zijn behoefte aan intimiteit echt kan bevredigen met een eigen ‘intuïtieve entiteit’, zijn eigen gepersonaliseerde operating system waarmee je eindeloze fluistergesprekken voert. Alleen lotgenoten kunnen een blijvende vertrouwdheid ervaren met elkaar. Zelflerende computersoftware leeft met andere behoeften en horizonten dan een mens die geboren wordt, opgroeit, ouder wordt, op leeftijd komt. Een computersysteem kan niet zo intens als een mens geconfronteerd worden met sterfelijkheid, met zelftwijfel en met lijfelijkheid.

Uniek vertrouwen
Is het niet zo dat intimiteit ontstaat uit het verlangen naar de hand van een lotgenoot, naar de handreiking van iemand die hetzelfde rare mensenleven op aarde doormaakt als jij? En ontstaat intimiteit niet juist in het veilige bijzijn van iemand die jou in theorie ook had kunnen afwijzen om je kwetsbaarheden?
Misschien is intimiteit juist soms zo intens omdat er ook onveiligheid is. Dat gevaar en die veiligheid vindt een mens juist bij een ander mens. Je toont de ander de plekken waar diegene je nietsontziend kan raken, maar je leeft in het unieke vertrouwen dat je veilig bent.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda