FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
donderdag, 01 February 2018 11:14

Eerste vrouw op de kansel blijft inspireren

Tekst: Willem van der Meiden Tekst: Willem van der Meiden Beeld: Jan Mankes

"Mej. Zernike te horen preken geeft indruk dat de vrouw even goed geschikt is voor het predikambt als de man. Ik denk voor het ogenblik niet aan de andere werkzaamheden die het deel van de predikant zijn, niet aan catechisaties, begrafenissen enz. De ervaring zal het leren of ook hier de vrouw op haar plaats is. Ik zou haast wel durven beweren dat b.v. het ziekenbezoek nog beter aan een vrouw toevertrouwd is dan aan een man.” Aldus een onbekende brievenschrijver, geciteerd in de Leeuwarder Courant van 8 november 1911. De vrouw over wie dit gaat wordt drie dagen eerder als predikant bevestigd in de doopsgezinde gemeente van Bovenknijpe (‘De Knipe’) bij (tegenwoordig: in) Heerenveen. 
Anne Zernike (1887-1972) is de eerste vrouwelijke predikant van Nederland. Ze is geboren in een onderwijzersgezin uit Amsterdam, haar vader heeft een wiskundeknobbel, haar talentrijke moeder houdt op – zo gaat dat – met werken als er kinderen komen. Anne’s broer Frits wordt in 1953 Nobelprijswinnaar in de natuurkunde, zus Elisabeth wordt een verdienstelijk schrijfster. Anne weet al vroeg dat ze dominee wil worden, een originele gedachte destijds, hoewel er al wel iets in de lucht hangt. De Doopsgezinde Broederschap stelt in 1905 haar seminarie open voor vrouwen en Anne meldt zich, gesteund door haar ouders, meteen aan als student. Dat is 14 jaar voordat vrouwen in Nederland mogen stemmen! Anne Zernike maakt haar studie af en wordt enkele malen beroepen. Het wordt uiteindelijk De Knipe en Anne is 24 jaar oud als ze intrede doet.

‘De eerste vrouw die…’ – vier ongemakkelijke woorden. Anne blijft tot 1938 de enige vrouwelijke predikant in Nederland, dan volgen de remonstranten, de hervormden zijn er in 1959 aan toe en de eerste gereformeerde vrouwelijk dominee is de onlangs overleden Nora van Egmond in 1970. En in al die decennia zijn er, met de kennis van nu, in de kerkelijke publieke opinie soms onnavolgbare discussies over waar vrouwen wel of niet toe in staat zijn, wat de Bijbel over hen schrijft en wat hun positie in de samenleving moet zijn, waarbij hun rol vaak in de meest onderdanige bewoordingen wordt beschreven. Het kan natuurlijk nog veel erger en de mannen die het voor het zeggen hebben in de orthodox-gereformeerde orthodoxie, de orthodoxe kerken van het Oosten en de rooms-katholieke kerk moeten zich rot schamen dat zij aan deze protestantse petite histoire nog niet eens kunnen tippen. Dat iemand een eerste stap zet, mag zetten over de gendergrens – dat is dus een moment om in te lijsten.

Anne Zernike wordt dominee en ontmoet in Bovenknijpe haar twee jaar jongere man, de getalenteerde schilder Jan Mankes (1889-1920). Met hem kan ze haar eruditie en ook haar kunstzinnige bevlogenheid delen. Hij maakt van Anne een schitterend portret. Als hij voor zijn ontplooiing als schilder in 1915 naar Den Haag wil, volgt Anne hem – zo gaat dat – en daarna gaan ze naar Eerbeek omdat de tbc-lijder Mankes een gezondere omgeving nodig heeft. Daar wordt zoon Beint in 1918 geboren. Tussendoor promoveert Anne in 1918 in Amsterdam op een studie Over historisch materialistische en sociaal democratische ethiek.
Jan Mankes overlijdt al in 1920, 30 jaar oud. Anne zoekt na zijn dood naar een nieuw leven en valt voor een pioniersplek in het Rotterdamse tuindorp Vreewijk, waar zij in 1921 predikant wordt voor de vrijzinnige Nederlandse Protestantenbond (NPB). Daaraan blijft ze tot 1948 verbonden en ze brengt de gemeente van het Nieuwe Verbond tot grote bloei. Ze draagt bij aan de ontwikkeling van het vrijzinnige gedachtegoed, al schrijft ze weinig. Ze ontmoet dichters als Willem de Mérode en Henriëtte Roland Holst, socialistische, anarchistische en communistische politici, kunstenaars en ze overstijgt ruimschoots de geldende beeldvorming van de Nederlandse verzuilde samenleving. Ze leidt een leven dat als zij een man was geweest ‘gezien’ was en ‘niet onopgemerkt gebleven’.
Froukje Pitstra schreef over Anne Zernike in 2014 een prachtig proefschrift, Ontelbare enkelvouden, waarin ze goed laat zien hoe een vrijwel vergeten vrouwenleven het alleszins verdient object van studie en voorbeeld van inspiratie te zijn.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda