FacebookTwitterLinkedIn
dinsdag, 30 January 2018 12:45

‘We mogen onszelf en de ander aanvaarden in onze onvolkomenheid’

Tekst: Elze Riemer Tekst: Elze Riemer Beeld: Jedi Noordegraaf

‘Vergeef ons onze schulden, zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was’ luidt de zesde bede van het Onze Vader. “Zelf heb ik deze letterlijke bewoording niet nodig”, zegt filosoof Welmoed Vlieger. “Maar inhoudelijk gezien vind ik het besef dat we schuldig zijn onmisbaar. Mens-zijn is schuldig zijn.” Zesde in een serie gesprekken over de actualiteit van het oudste christelijke gebed, het Onze Vader.

‘Als mens zijn wij wezenlijk schuldig. Dat besef raakt steeds meer op de achtergrond, maar is juist in deze tijd van groot belang”, stelt filosoof en publicist Welmoed Vlieger (41). “Het maakt dat wij uiteindelijk alerter en meer bewogen leven”.
Vlieger heeft een rusteloze geest die zich niet laat vangen. Zeker niet in vaste systemen en structuren. Al van jongs af aan heeft ze daar moeite mee. Zo kondigde ze in havo-4 aan dat ze stopte met school; ze was vastbesloten. Wat volgde was een drama. Ze wilde wel een diploma, maar niet op díe manier. Na wat omzwervingen maakte ze de havo af via de avondschool, waar ze overigens ook weigerde de examens in een klaslokaal te doen. Uiteindelijk vond Vlieger een thuis in de filosofie en is ze recentelijk begonnen met een promotieonderzoek.
In de filosofie kan ze haar rusteloze geest ruim baan geven. Met name bij de middeleeuwse mysticus Meester Eckhart (ca. 1260-1328) en de negentiende-eeuwse filosoof Søren Kierkegaard (1813-1855) vond ze de ruimte die ze onbewust zocht – overigens ook de ruimte voor God, “of welk woord je er ook aan wilt geven”. In religieuze systemen en structuren met een allesbepalende regelcultuur is die ruimte er nadrukkelijk niet, zo meent ze.

U gelooft niet in vaststaande structuren. En dan gaan we het nu over een bede uit het Onze Vader hebben: een al eeuwenlang vaststaande gebedsstructuur. Heeft u daar ook moeite mee?
“Daar heb ik op zich geen moeite mee, maar als die structuur resulteert in een gedachteloos navolgen of juist een moraliserend met de vinger wijzen roept dat weerstand bij mij op. Liever nog bid ik dan zonder woorden. Dat je leeft vanuit ontvankelijkheid en dus de grip steeds weer bewust durft los te laten, een soort levensbeaming dwars door alles heen. Echt bidden noem ik dat niet, maar het raakt daar wel aan. Het is dynamisch en doet daarmee meer recht aan de religieuze beleving. Soms bid ik het Onze Vader nog wel hoor, maar dan in een kerk – nooit in mijn eentje. Als gezin deden we dat vroeger trouwens ook niet. Mijn vader was dominee, maar hij was veel meer bezig met filosofische en ethische kwesties. We lazen niet in de Bijbel thuis, maar voerden wel veelvuldige gesprekken over het geloof, op een zoekende en vragende manier. We werden helemaal vrij gelaten om te geloven en denken wat we zelf wilden.”

Vindt u de bede ‘vergeef ons onze schulden, zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was’ een belangrijke bede, of zou u ook zonder kunnen?
“Zelf heb ik deze letterlijke bewoording niet nodig. Maar inhoudelijk gezien vind ik het besef dat we schuldig zijn onmisbaar. Vergeving en schuld zijn begrippen waarvan we de betekenis een beetje uit het oog zijn verloren. Ik versta schuld in deze context niet in de gebruikelijke zin van het woord, als in het krijt staan bij iemand door iets wat je hebt gedaan. Meer zie ik schuld als in gebreke blijven: ‘Waarom was je er toen niet? Waarom heb je toen niet je nek uitgestoken? Wat had je kunnen doen?’ In gebreke blijven is een vorm van schuld die zich op een existentieel niveau afspeelt en zelfs onoverkomelijk is. De mogelijkheden die ik leef, zijn namelijk altijd déze mogelijkheden en geen andere. Leven houdt dus een veronachtzaming van vele andere mogelijkheden in. Hoewel je een mens dit niet moreel kunt verwijten, is er in die zin toch sprake van schuld. Mens-zijn is dus ook schuldig zijn; dat hoort bij ons bestaan. Maar juist dat besef stelt ons in staat de zaak telkens weer opnieuw open te gooien, andere keuzes te maken dan voorheen. Dat is een inzicht dat we in deze tijd, waarin alles tot middel gemaakt wordt en we de lat – zowel privé als professioneel – enorm hoog leggen, goed kunnen gebruiken.”

Waarom is het zo belangrijk dat we ons realiseren dat we inherent schuldig zijn?
“Wanneer we schuld op deze manier verstaan, gaan we alerter leven, in plaats van dat we gewoon maar meegaan in wat er gebeurt. We worden teruggeworpen op onszelf. Uit het massale en anonieme van de wereld wordt je teruggeworpen op je eigen individualiteit en geweten. ‘Iedereen wil en doet dit, maar waar sta ik eigenlijk, ben ik het daar wel mee eens?’ In deze tijd lijken maakbaarheid en het streven naar geluk centraal te staan. Dat vind ik erg mager. Bovendien ga je daarmee voorbij aan het leed dat er overal is. Het is waardevol om ook stil te staan bij wat niet lukt, bij het schuldig zijn. De dingen gaan niet vanzelf goed, daar zijn actieve keuzes voor nodig. Het schuldbesef stelt ons uiteindelijk in staat om scherper te kijken en betere beslissingen te maken, omdat het ons uit de gemakzucht trekt, ons trekt uit onszelf naar de ander toe.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda