FacebookTwitterLinkedIn
donderdag, 20 July 2017 09:00

Oude vormen, nieuwe rituelen

Oude vormen, nieuwe rituelen Tekst: Stefan Belderbos Beeld: Peter Nauta

Kunstenaar Stefan Belderbos ontwerpt nieuwe rituelen voor de liturgie. Een vrouw, opgesloten in een toren van kisten, haar armen uitgestrekt als een levend kruisbeeld bijvoorbeeld verbeeldt het gebed ‘Heer, ontferm U’. Performancekunst is niet alleen een bron voor religieuze ervaringen, maar ook aanjager voor veranderingen in het ‘heilige spel’ dat liturgie heet.

Op zondagochtend klinkt als vanouds in de Brabantse kerk aan het begin van de viering de bel. Alleen, deze ochtend staat niet de hele gemeenschap op bij binnenkomst van de pastor en lector, maar slechts één vrouw. Zij kijkt eerst wat verbaasd om zich heen, maar blijft staan. Dit is immers zoals de viering altijd begint. Pas dan realiseert zij zich dat de pastor en lector al voor het luiden van de bel in de kerkbanken hebben plaatsgenomen. Deze zondag is geen gewone viering maar een zogeheten Thomasviering (een vrije vorm van liturgie met veel ruimte voor persoonlijke inbreng, ontstaan in Finland, red. VZ). En dit keer is ook de Thomasviering weer anders door de integratie van performancekunst in de viering.

Performance 'Heer, ontferm U', Thomasviering, Arnhem.Levend kruisbeeld
Na het luiden van de bel staan twee 'performers' op uit de kerkbanken. Een vrouw uit de kerkgemeente heeft samen met de kunstenaar de performance 'Heer ontferm U' geoefend. Zij heeft haar ogen naar de grond gericht en is verzonken in gebed. Zij loopt samen met de kunstenaar naar een stapel kisten aan de rand van het liturgisch centrum. Daar doet zij haar schoenen en vest uit en stapt in een van de kisten. De kunstenaar – ikzelf dus – gaat achter haar staan, en tilt een bodemloze kist boven haar hoofd. Hij laat de kist langzaam zakken. Hierna volgt een tweede kist. De vrouw bevrijdt haar armen uit de kistentoren en steekt ze naar buiten. Dan wordt de laatste kist over haar hoofd geplaatst, met gaten voor de armen. De vrouw is volledig ingesloten. Met haar gestrekte armen staat zij als een levend kruisbeeld in de kerkzaal. Haar zachte, hoge stem is in het hele liturgische centrum te horen. Zij reciteert de woorden 'Heer, ontferm u'. Koor en gemeente reciteren met haar mee wanneer de gemeente het gelijknamige Taizélied inzet.
Tijdens deze viering voeren tien gemeenteleden samen vijf performances uit. De performances vinden verspreid door de viering plaats. Zij lopen naadloos en zonder verdere aankondiging over in de liturgische rituelen.
De performances waren, zo bleek achteraf, voor de kerkgangers vreemd en vertrouwd tegelijkertijd. Op meerdere momenten tijdens de viering maakten bekende kerkliederen zowel onderdeel uit van de liturgie als van de performancerituelen. Daarnaast werden de performances uitgevoerd door mensen uit de gemeente en maakten bidden, meditatie en zang ook onderdeel uit van deze nieuwe rituelen. Dat gaf de performances iets vertrouwds. Tegelijkertijd 'schuurden' de performances in deze liturgische setting: Mensen die tegen elkaar opbotsen. Een performer die eindeloos stilstaat en mediteert, tot hij er letterlijk bij neervalt. Het schrapende geluid van een bed dat met veel moeite over de kerkvloer wordt gesleept.
De deelnemers konden niets anders dan meeleven met de performers, meeleven met hun gemeenteleden die geconcentreerd en vol overtuiging de nieuwe rituelen uitvoerden en daarbij regelmatig in een uitputtingsslag terecht kwamen. Bij deze rituelen schoten rationele verklaringen en omschrijvingen te kort. Hier werd je als kerkganger vooral op emotioneel gebied aangesproken. Hier draaide het om de ervaring.
Tijdens de viering voerden voorganger, koor en performers alle rituelen en performances uiterst geconcentreerd uit. Het leidde tot een viering die veel mensen echt raakte. In een aantal gevallen, zo bleek uit de interviews achteraf, was er sprake van een bijzondere religieuze ervaring. Maar de kunst in de viering veroorzaakte in het begin ook verdeeldheid. Het ene gemeentelid omarmde de veranderingen, de bijzondere ervaring, terwijl de ander liever zoveel mogelijk wilde vasthouden aan de kerkdienst zoals zij die al hun hele leven kende.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda