FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 19 July 2017 09:00

Levenslang verlangen naar leegte

Levenslang verlangen naar leegte Tekst: Simone Bassie & Michel Dijkstra

De joods-Braziliaanse Clarice Lispector (1920-1977) schrijft over onopvallende moeders, schoolmeisjes of pasgetrouwde jonge vrouwen die vanuit openheid hun houding ten opzichte van het leven proberen te bepalen. Veertig jaar na haar dood wordt haar mystiek van het alledaagse wereldwijd herondekt.

Een vriend van de Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector trof haar eens aan op straat terwijl ze ingespannen naar een etalage tuurde: “Het duurt even voordat zij zich omdraait. Dan zegt ze: ‘Ah, jij bent het.’ Op dat moment zie ik tot mijn afgrijzen dat in de etalage alleen maar naakte paspoppen staan. Maar al gauw slaat mijn dwaze gruwel om in een conclusie: Clarice is dol op leegte.”
Deze anekdote is kenmerkend voor het leven en werk van de joodse Lispector (1920-1977), wier laatste roman Het uur van de ster onlangs in Nederlandse vertaling verscheen. Het kijken naar zoiets triviaals als een ontklede paspop vormde voor haar blijkbaar een meditatieve ervaring of een mystieke exercitie. In tegenstelling tot de mystiek van Spaanse auteurs als Johannes van het Kruis (Juan de la Cruz, 1542-1591) en Teresa van Avila (1515-1582), die over het binnengaan van een geestelijke nacht, het verkennen van een innerlijke burcht of het verteerd worden door een goddelijke liefdesvlam schrijven, is Lispectors mystiek echter niet groots en meeslepend.
Haar helden zijn geen eenzame of gekwelde zoekers naar de onzichtbare Waarheid achter alle dingen, maar onopvallende moeders, schoolmeisjes of pasgetrouwde jonge vrouwen die vanuit openheid hun houding ten opzichte van het leven proberen te bepalen. In hun tastende omgang met de mensen, dieren en dingen om zich heen ontdekken ze soms een wonderlijke verbondenheid die niet goed in woorden kan worden uitgedrukt. Een mystiek van het alledaagse dus, door Lispector met zoveel intensiteit en frisheid verwoord dat haar werk de afgelopen jaren wereldwijd wordt herontdekt. Het uur van de ster, volgens haar biograaf Benjamin Moser “de grootste expressie van haar onbuigzame individualiteit”, bevat haar levensfilosofie in een notendop.

Fascinatie met leegte
Deze op cheques, papiersnippers en sigarettendoosjes geschreven roman is in de eerste plaats een exploratie van Lispectors levenslange fascinatie met de leegte. Om te beginnen is het leven van de hoofdpersoon, de jonge typiste Macabéa, volkomen leeg: ze is zo arm dat ze alleen zo nu en dan een hotdog eet, heeft geen familie en wordt door de meisjes met wie ze in een pension woont hoofdzakelijk opgemerkt door haar onwelriekende lichaamsgeur. Ook haar begeerten zijn minimalistisch, bijvoorbeeld sparen voor een glas cola of verlekkerd kijken naar onbereikbaar dure gezichtscrème. Het grootste plezier uit Macabéa’s leven is zich onrechtmatig ziekmelden zodat zij de hele dag alleen in het lege pension kan zitten. Haar beroep van typiste onderstreept nogmaals het feit dat zij zelf niets te zeggen heeft.
Met Macabéa schiep Lispector een romanpersonage dat bijna niet bestaat: de belichaming van een soort ultieme onopvallendheid. In haar naam komt overigens de joodse achtergrond van de auteur aan de oppervlakte. Macabéa is vernoemd naar Judas Makkabeüs, de joodse krijgsheer uit het Oude Testament die roemrijk ten onder ging in een zware strijd tegen buitenlandse overheersers. Een groter contrast tussen twee personages lijkt niet mogelijk.
Leegte als uitzichtloosheid of doelloosheid is echter maar één betekenislaag van dit concept uit Het uur van de ster. Het verhaal van Macabéa wordt namelijk verteld door de fictieve verteller Rodrigo S.M, een schrijver tegen wil en dank. Liever dan iets aan zijn lezers te melden zit hij te mediteren. Want zo val je in “die volle leegte die alleen door meditatie te bereiken is. Meditatie hoeft nergens toe te leiden; meditatie kan een doel op zich zijn. Ik mediteer woordloos over het niets. Wat mijn leven in de war stuurt is schrijven.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda