FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 12 July 2017 10:26

'Scheidslijnen tussen echt en onecht vervagen'

Tekst: Willem van der Meiden, Beeld: Stijn Rademaker Tekst: Willem van der Meiden, Beeld: Stijn Rademaker

Spel kun je zien als een zoektocht naar een andere, betere wereld en daarmee een vorm van religie, zegt mediasocioloog Stef Aupers. “Wat mij erg interesseert, is dat onze samenleving zo geseculariseerd is en dat tegelijkertijd in de gamewereld religie juist zo’n belangrijke rol speelt.”

Sport is een maatschappelijk en economisch fenomeen van betekenis. Het televisieaanbod bestaat voor een groot deel uit spelletjes en quizzen en een museum zonder puzzeltocht met audio voor de kids is nauwelijks meer te vinden. Sinds de komst van internet speelt het merendeel van de Nederlandse jongeren op laptop of telefoon, van simpele behendigheidsspelletjes tot een onderdompeling in ongekende virtuele werelden, spellen die serious games worden genoemd. Maar in deze steeds ‘ludiekere’ tijd met zijn herdefiniëring van begrippen als ‘werkelijkheid’ en ‘fictie’ is de wetenschappelijke belangstelling nog steeds onder de maat. Dat stelt communicatiewetenschapper en cultuursocioloog Stef Aupers, die zich voor zijn onderzoek onderdompelde in de spiritualiteit van de ICT-wereld van Silicon Valley en in de ‘echte fictie’ van de serious games en hun spelers.

Bent u zelf een speler?
“Ik houd niet van spelletjes – saai, te veel regels – maar ben wel gek op de vrijheid van het spelen met taal, ideeën en theorieën.”

Homo ludens heette het baanbrekende essay uit 1938 van historicus Johan Huizinga. Hij vroeg als een van de eersten aandacht voor het verschijnsel van de ‘spelende mens’. Is zijn pleidooi nog actueel?
“Meer dan ooit. Maar Huizinga heeft een ruime definitie van spel. Bij hem kan alles spel zijn. Wat hij ‘spel’ noemt, zou eigenlijk speelsheid moeten heten. Veel ideeën en ideologie in de wereld beginnen speels, en wie zich in dit spel begeeft, doet dat vrijwillig en losjes. De tragiek is echter dat zich dat speelse verhardt in regels, structuren en doctrines. Dan kun je er niet meer in ademen. Maar ‘spel’ is veel specifieker dan speelsheid. Spel is een magische cirkel, spel speelt zich af in een vrijblijvende, denkbeeldige ruimte en tijd, met specifieke regels. Het gaat bij spel om het creëren van een andere, gefantaseerde ruimte. Huizinga schreef in 1938. Zijn boek staat in de slagschaduw van doemdenken over de opkomst van de nazi’s, van commercie en medialisering, en dat merk je. Nu doet zich de paradox voor dat spel zich afspeelt in een imaginaire ruimte, maar wel heel serieus is. Die ambivalentie is fundamenteel. Een antropoloog als Clifford Geertz heeft beschreven hoe de frivoliteit van het spel juist de mogelijkheid opent voor serieus engagement in de ‘echte’ wereld. Hij gebruikt het voorbeeld van hanengevechten op Bali. Dat is een spel om mannelijkheid te tonen, macht en status, om straks met de vijand te kunnen onderhandelen vanuit een sterkere positie. Je kunt hierbij ook denken aan stierengevechten en aan voetbal. Hét voorbeeld van interactie met de ‘echte’ wereld is natuurlijk carnaval, wanneer de moraal tijdelijk ondersteboven wordt gezet, belangrijk voor de continuering van de bestaande verhoudingen.”

U heeft geschreven dat er veel meer wetenschappelijk onderzoek moet worden gedaan naar zo’n belangrijk maatschappelijk fenomeen als het spel.
“Ja, want het maatschappelijke belang van spel is groot en wordt alleen maar groter. Verbazingwekkend dat er bijvoorbeeld onder sociologen zo weinig aandacht voor is. Of dat er nog steeds van uitgegaan wordt dat spel een tussenfase is in de volwassenwording en daarna geen rol meer speelt. Neem het verhaal van Claude Lévi-Strauss over twee rivaliserende stammen in Nieuw-Guinea, die hun conflicten bezweren met een dagenlang spel zonder winnaar. Was er wel een winnaar, dan zou er een spiraal van wraak en weerwraak volgen. Kan dat, spel in plaats van oorlog? Kunnen we oorlogen niet afschaffen en er rituelen van maken zonder slachtoffers? Dat lijkt me geen onzinnige gedachte.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda