FacebookTwitterLinkedIn
maandag, 03 July 2017 09:32

Voor Josef Albers is niets wat het lijkt

Voor Josef Albers is niets wat het lijkt Tekst: Eric Corsius Beeld: 'Homage to the square: Against Deep Blue' (1955) The Josef and Anni Albers Foundation

De Duits-Amerikaanse kunstenaar Josef Albers (1888-1976) was doordrongen van het wonderbaarlijke karakter van kleur en vorm. Hij gaf in zijn werk uiting aan een inzicht van de religieuze traditie: we raken nimmer uitgekeken op en uitgepraat over de woorden, beelden en gebaren die ons omgeven, over wat ons daarin toevalt en over wat zich daarin aan ons openbaart.

Niets is wat het lijkt: onder dit motto kijken veel Nederlanders wekelijks naar het televisieprogramma van de illusionist Victor Mids, die er steeds weer in slaagt de toeschouwers op het verkeerde been te zetten. Je gelooft je ogen niet als hij gedachten van een voorbijganger raadt of als hij voorwerpen laat verdwijnen om ze vervolgens elders weer tevoorschijn te ‘toveren’. Het kijken naar dit soort taferelen is een dubbelzinnig genot. Enerzijds snak je als toeschouwer naar een verklaring van de trucs, die natuurlijk zelden of nooit wordt gegeven. Anderzijds vinden we het vermakelijk om op een dergelijke professionele manier te worden misleid en mentaal onderuit te worden gehaald. Deze dubbelheid wordt goed weergegeven door de titel van Mids’ televisieserie: Mindf*ck – een welwillend scheldwoord.
Enkele jaren geleden was in de sociale media een andere vorm van gezichtsbedrog populair: een foto van een gestreepte jurk waarvan de kleuren door de een werden geduid als zwart-blauw en door de ander als goudkleurig en wit. Het neurologische proces van de waarneming neemt ons bij dit soort beelden in het ootje. Een vergelijkbare fascinatie kun je ondergaan tijdens een museum of het doorbladeren van een kunstboek. De graficus Maurits Escher bijvoorbeeld, wiens werk te zien is in het Haagse museum Escher in het Paleis, maakte dankbaar gebruik van dit soort verschijnselen. Zijn ets waarop monniken een oneindige trap op- en aflopen is berucht. Het klopt en het klopt niet. Niets is wat het lijkt.

Artistieke parel
Niets is wat het lijkt. Ook niet het onopvallende stadje Bottrop, dichtbij de al even nietszeggende plaats Oberhausen, die de meesten onder ons alleen maar kennen van de ANWB-borden. Op een steenworp afstand van Nederland gelegen, op de grens van het industrieel dichtgeslibde Roergebied en het rustieke Münsterland, herbergt en verbergt het stadje Bottrop een regelrechte artistieke parel, zonder daar veel ophef van te maken. (Die nuchtere bescheidenheid is kenmerkend voor het Roergebied - in feite een cultureel zeer rijk bedeelde streek.) Dit goed bewaarde geheim is het Museum Quadrat, dat vrijwel geheel is gewijd aan de in deze stad geboren kunstenaar Josef Albers (1888-1976). De naam Albers zal niet meteen iedereen iets zeggen. Ook ik wist tot voor enkele jaren niet dat hij een van de meest invloedrijke geesten van de westerse moderne kunst was. Hij was echter een van de pioniers van de stroming van het Bauhaus (de Duitse versie van De Stijl, zeg maar) en zijn doeken wisselen bij veilingen soms voor miljoenen van eigenaar. Niets is wat het lijkt.
Wie was deze stille kracht achter de avant-garde? Albers begon in zijn geboortestreek als leraar en als opleider kunst en kunstnijverheid. In de jaren twintig sloot hij zich in München aan bij het Bauhaus en in 1933 vertrok hij naar de Verenigde Staten waar hij de rest van zijn leven werkte als kunstenaar en leraar. Veel hedendaagse kunstenaars hebben les van hem gehad, zoals pop-art-boegbeeld Robert Rauschenberg (1925-2008). Indirect is Albers’ invloed te bespeuren bij de tegenwoordig immens populaire Mark Rothko (1903-1970), met name in diens late, abstracte werk. De reizen die Albers, samen met zijn vrouw, de kunstenares Anni Albers (1899-1994), maakte in Noord- en Zuid-Amerika brachten hem in aanraking met de bouwwerken van de oorspronkelijke culturen. Hieraan ontleende hij veel inspiratie voor de abstracte constructies in zijn schilderijen. Maar vooral was Albers gefascineerd door de werking die kleuren en vormen als zodanig op de kijker hebben – en dan vooral het ontregelende en verwarrende effect ervan. Hij raakte niet uitgedacht over het verschijnsel van de optische illusie die kleuren en vormen kunnen wekken.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda