FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
maandag, 19 June 2017 09:25

Tussen vroomheid en vrijheid

Tussen vroomheid en vrijheid Tekst: Kamel Essabane, Beeld: Acteur Ben Kingsley als Ibn Sina (Avicenna) in de film 'The Physician' (2013)

De moslimwereld kent een rijke en gevarieerde filosofische traditie. Voor sommige denkers leiden zowel de openbaring (religie) als de rede (filosofie) tot God, anderen zoeken het eerder in mystiek.

Sinds de Verlichting heeft de moderne westerse filosofie zich ontworsteld aan de religie. De filosofie is daarmee de grote criticus van de religie geworden of op zijn minst het redelijke alternatief daarvoor. We kunnen ons daarmee afvragen of de term ‘islamitische filosofie’ daarmee een contradictio in terminis is geworden. Die vraag kan eens te meer gesteld worden, aangezien vanuit het Westen het beeld bestaat dat de islam geen Verlichting de islam heeft gekend en dat de moslimwereld überhaupt geen filosofische traditie kent – in tegenstelling tot het christendom. Dat is een van de redenen waarom lange tijd over ‘Arabische filosofie’ in plaats over ‘islamitische filosofie’ werd gesproken wanneer men het over de filosofie van bijvoorbeeld Ibn Sina (Avicenna) en Ibn Rushd (Averroes) had. Hedendaagse beelden van boze ‘irrationele moslims’ die in naam van de islam naar geweld grijpen, lijken de these te bevestigen dat de islam de ultieme antithese van filosofie is.
Aan de andere kant heerst er ook binnen islamitische kringen een groot wantrouwen wanneer filosofie en islam in één adem worden genoemd. Hoewel moslims vaak vol trots over de bloeitijd van de islam spreken en de islam een rationele religie noemen, heerst er in bepaalde kringen een hardnekkig beeld dat filosofie een uitheemse nieuwlichterij is, waar de islam geen nood aan heeft of die zelfs tot geloofsdwaling zou kunnen leiden. Toch gebruikt men in academische literatuur de term islamitische filosofie. Daarbij verwijst ‘islamitisch’ meestal naar het islamitische cultuurgebied waar deze filosofie tot bloei zou zijn gekomen.
Het alternatief ‘Arabische filosofie’ wordt tegenwoordig afgewezen omdat deze qua taal wel klopt maar niet qua etniciteit. Veel islamitische filosofen waren namelijk Perzisch of hadden een andere etniciteit. In de moderne tijd krijgt ‘Arabisch’ ook een nationalistische of juist een oriëntalistische lading die deze aanduiding in de geschiedenis niet had. Een ander alternatief, namelijk ‘moslimfilosofie’, heeft als probleem dat er ook Joodse, christelijke en niet-religieuze denkers in het islamitische cultuurgebied leefden en deze tot dezelfde traditie worden gerekend. Zo worden de Joodse filosoof Maimonides (gestorven.1204) en de niet-religieuze Al-Razi (Rhazes, gest. 925) ook tot de traditie van de islamitische filosofie gerekend.

Griekse invloeden
Hoe ontstond islamitische filosofie? Je zou denken dat als moslims geloven dat ze een boek, de Koran, hebben dat letterlijk het geopenbaarde woord van God bevat, er geen behoefte zou zijn aan filosofie. De realiteit is echter dat in de geschiedenis juist het geopenbaarde woord van God de directe aanleiding gaf tot filosofie. Kort na de dood van de profeet Mohammed ontstond er namelijk een probleem over diens opvolging. Omdat de profeet geen opvolger had aangewezen en de Koran er onduidelijk over was, moesten moslims zelf bedenken hoe ze het politieke leiderschap vorm moesten geven. Ook kwamen moslims in aanraking met andersgelovigen, met name christelijke theologen en filosofen, die hen vragen stelden over hun islamitische geloof, die niet direct uit de heilige tekst konden worden afgeleid. Vragen als: heeft de mens een vrije wil of is God almachtig? Is de Koran als het woord van God eeuwig en ongeschapen of is de Koran juist niet-eeuwig en geschapen? Dat waren nieuwe vragen waar de Koran geen duidelijk antwoord op gaf had of waar al gauw verschillende interpretaties over ontstonden.
De Griekse logica werd in deze context door vroege moslimtheologen aantrekkelijk gevonden omdat deze als neutraal instrument kon dienen om theologische debatten objectief te beslechten. Daarnaast stonden er in de vroege islam mystici (soefi’s) op die met name de filosofie van het neoplatonisme aantrekkelijk vonden, omdat deze het idee van emanatie bevatte. Volgens de emanatieleer komt de hele werkelijkheid voort uit een transcendente eenheid en is het doel van de mens terug te keren naar die transcendente bron. Dit sloot aan bij het mystieke idee van goddelijke eenwording waarin zij geloofden.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda