FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 14 June 2017 09:27

Van voedende oppergodin tot moeder gods

Van voedende oppergodin tot moeder gods Tekst: Mariske Westendorp, Beeld: Hollandse Hoogte

De tentoonstelling ‘Maria’ in Museum Catharijneconvent stelt de beeltenis van een van de meest populaire vrouwen uit de geschiedenis centraal. De ons zo bekende Maagd en Moeder Gods kent in de geschiedenis vele voormoeders.

Begin februari kondigde zangeres Beyoncé op Instagram aan dat ze zwanger was. Dit deed ze met een foto waarop het popicoon – gekleed in lingerie en met doorzichtige sluier in haar haar – knielt op een bloembed. Haar handen omsluiten liefdevol haar ronde buik waarin een tweeling groeit. Achter haar is een weelderige struik bloemen als een aureool opgesteld. Bijna direct werden in reacties op de foto gelijkenissen aangegeven tussen Beyoncé en het beeld van een zwangere Maria.
De reacties die kwamen op de foto zijn begrijpelijk. Maria is een van de meest afgebeelde vrouwen ter wereld; iedereen herkent haar. Dit ondanks het feit dat er veel en tegenstrijdige beelden van de Moeder Gods bestaan. Voor sommigen is Maria een symbool, voor anderen een vrouw van vlees en bloed. Zij is moeder, reine maagd, godin, object van devotie, menselijk en goddelijk. Bovenal is Maria, als moeder van alle christenen, hét voorbeeld van waarden zoals reinheid en liefde.
Toch is haar oorsprong niet slechts christelijk. Hoewel Maria’s verhaal in de Bijbel pas begint bij de annunciatie, ligt de oorsprong van haar beeldvorming al in de eeuwen vóór de geboorte van haar zoon.
Op zoek naar Maria vóór zij Maria werd, bezocht ik de tentoonstelling ‘Maria’ in het Museum Catharijneconvent en een lezing van kunsthistorica Désirée Krikhaar over oermoeders en godinnen die tot Maria geworden zijn.

Archetypische Maria
Volgens Krikhaar is Maria hét symbool bij uitstek van vrouw-zijn, moederschap, schoonheid, reinheid en liefde. Als zodanig wordt zij door miljarden mensen ter wereld aanbeden en herkend. Waar komt deze symboliek vandaan? En hoe komt het dat deze symboliek zowel universeel als constant is?
Krikhaar beantwoordt deze vragen door te verwijzen naar archetypen: geïdealiseerde oermodellen die ten grondslag liggen aan de wijze waarop wij de wereld aanschouwen. Archetypen zijn, volgens Krikhaar, universele beelden die iedereen met zich meedraagt. Deze beelden zitten als het ware opgeslagen in ons DNA en worden doorgegeven van generatie op generatie. Zij verklaren waarom wij, in de 21ste eeuw, een foto van een zwangere zangeres herkennen als beeld van de historische Maria.
Archetypische beelden vinden hun oorsprong lang voor het ontstaan van het christendom. Dit concludeert Krikhaar op basis van beelden van oermoeders en godinnen die in de eeuwen voor Christus vereerd werden. Denk bijvoorbeeld aan het beeldje van de Venus van Willendorf, het oudst bekende beeld van een ‘oermoeder’. Dit beeldje (waarschijnlijk gemaakt tussen 24.000 en 22.000 voor Christus) werd in 1908 gevonden in Oostenrijk. De borsten, buik, venusheuvel en billen van de Venus zijn uitvergroot weergegeven. Hierdoor staat het beeldje symbool voor vrouwelijkheid, vruchtbaarheid en de scheppende kracht van de vrouw.
Dergelijke symboliek is ook terug te zien in het zittende beeld van de moedergodin Çatal Hüyük (7.000-5.000 voor Christus), gevonden in Zuidwest-Turkije. Dit beeld toont een vrouw, zittend op een troon tussen twee leeuwinnen, met een kroon op haar hoofd. Het wonderbaarlijke is de directe scheppende kracht die het beeld toont: de afgebeelde vrouw is aan het bevallen. Deze beeltenis van een barende vrouw drukt, net als het beeld van de Venus van Willendorf, scheppingskracht uit.
Er zijn meer voorbeelden uit voorchristelijke culturen uit het Midden-Oosten en Westen waarin de vrouw is voorgesteld als scheppende kracht. Denk aan het beeld van Arinna, zonnegodin uit het rijk van Hethieten (17.000-12.000 voor Christus). Zij werd aanbeden als scheppende en voedende kracht die leven op aarde mogelijk maakt. Deze en andere beelden tonen het belang van vrouwen in voorchristelijke cultussen. Dit hoeft niet te verbazen: de vrouw zorgt immers voor nieuw leven en is als zodanig onmisbaar.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda