FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 05 April 2017 11:08

Op zoek naar evenwicht

Op zoek naar evenwicht Tekst: Klaas van Egmond

De economie is onze samenleving van middel tot doel geworden. Onze samenleving kan niet op de huidige manier worden voortgezet, meent milieukundige klaas van Egmond. Wat we nodig hebben, is een nieuw evenwicht: tussen ‘hebben’ en ‘zijn’, tussen individu en gemeenschap.

Er zijn natuurlijk optimisten die betogen dat we hier nog nooit zo rijk zijn geweest als nu, dat de economie inmiddels alweer groeit, de rente stijgt en de pensioenen dus gered kunnen worden. Maar wie de huidige ontwikkelingen kan zien in een grotere samenhang en over een langere termijn, heeft alle reden om zich ernstig zorgen te maken over de houdbaarheid van die verworvenheden.
Sinds de industriële revolutie zijn de aantallen mensen, de economie, de snelheid van communicatie, de consumptie, het grondstoffengebruik, de hoeveelheid geld enzovoort exponentieel toegenomen. Al die grootheden verdubbelen in enkele decennia om zo ongeveer in onze tijd onhoudbaar hoge niveaus te bereiken. De grenzen van de exploiteerbare aarde zijn bereikt. Hoge rendementen door het kappen van bomen of het oppompen van makkelijk winbare olie behoren definitief tot het verleden. De huidige samenleving kan op deze manier niet worden voortgezet. De actuele ontwikkelingen zijn daarvan de voortekenen: de fragmentatie van de Europese Unie na de Brexit, het mislukken van de integratie van eerder geïmmigreerde bevolkingsgroepen en daaraan gerelateerd terrorisme, toenemende stromen vluchtelingen, globalisering, automatisering en de financiële crisis van 2008, de crisis met de euro en economische stagnatie.

Moreel vacuüm
De gemeenschappelijke noemer onder al deze problemen is het tot doel verheffen van de economie en het financiële bestel in de maatschappelijke ontwikkeling. Door alles ondergeschikt te maken aan materiële economische groei ontstond het integratievraagstuk en is inmiddels het mondiale klimaat ingrijpend aan het veranderen; de Syrische burgeroorlog is een gevolg van daardoor veroorzaakte langdurige droogte.
De hegemonie van de economie valt te begrijpen uit de geschiedenis van de afgelopen paar eeuwen waarin we, tijdens de periode van de Verlichting, goeddeels afscheid hebben genomen van de kerk en meer zijn gaan vertrouwen op ons eigen verstand. Dat heeft veel goeds gebracht in de vorm van burgerlijke vrijheden en technologische vooruitgang, maar heeft ook problemen veroorzaakt. Er is geprobeerd om de moraal van de kerk te vervangen door een moraal die gebaseerd was op het menselijk verstand, maar dat is mislukt. Er zijn sindsdien bij volle verstand de meest verschrikkelijke dingen gebeurd. Wat achter bleef was een moreel vacuüm en daarin kon de economie zich van middel tot doel ontwikkelen, omdat de economie ‘moreel neutraal’ heette te zijn. Het zou alleen maar een manier zijn om gestelde doelen zo efficiënt mogelijk te bereiken. Maar inmiddels weten met wat voor geweld die economie haar doelstellingen en waardepatroon door middel van reclame aan de samenleving oplegt. De overwinning van de (materialistisch ingestelde) wetenschap op de kerk, heeft er ook toe geleid dat de oriëntatie steeds materialistischer, en later ook individualistischer werd. Alles lijkt nu te draaien om het ‘eigen, individualistische ik’ en om spullen. We zijn een karikatuur van onszelf geworden.

Hebben en zijn
Wanneer we nog wat breder kijken, dan blijkt deze ontwikkeling eerder regel dan uitzondering te zijn. In de loop van de geschiedenis wordt de samenleving steeds weer een karikatuur van zichzelf, door eenzijdige overbelichting van slechts een deel van de waarden die de mens eigen zijn. Het is daarom belangrijk om het menselijk waardepatroon beter te kennen en te begrijpen. Het kan bij benadering worden gevonden in de Europese cultuur en ook door hedendaagse mensen in enquêtes naar hun waarden te vragen.
De vele waarden die mensen zeggen er op na te houden, blijken zich op een vrij overzichtelijke manier in het platte vlak te laten ordenen, zoals aangegeven in de figuur bij dit artikel. De verticale richting geeft de tegenstelling weer tussen materiële waarden aan de onderkant en immateriële, meer ‘geestelijke’ waarden aan de bovenkant. Mensen kunnen aan de onderkant gericht zijn op het ‘hebben’ van spullen, terwijl mensen die accent leggen op de waarden aan de bovenkant meer geven om ideeën, om kunstzinnige uitingen, om spirituele en religieuze beleving; het gaat ze meer om ‘zijn’ dan om ‘hebben’.
Haaks daarop staat in de horizontale richting een tweede wezenlijke tegenstelling. Aan de rechterkant ligt het accent op het eigen individuele ‘Ik’ als een afgescheiden deel. Aan de linkerkant weegt de beleving van het collectief, van het ‘wij’ veel zwaarder. Een zeer belangrijk aspect is dat aan de rechter individuele kant iedereen zijn of haar eigen waarheid kan en mag hebben, terwijl aan de meer collectieve linkerkant al die waarheden worden geüniformeerd tot één waarheid, die dan dus ook gelijk als ‘dé waarheid’ wordt gezien. Linksboven gaat het om de ene waarheid van de institutionele religie (de kerk) en linksonder combineert die ene collectieve waarheid met materiële waarden tot rationaliteit, wetenschap en technologie.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda