FacebookTwitterLinkedIn
vrijdag, 03 March 2017 10:36

Bizarre gelijktijdigheid

Bizarre gelijktijdigheid Tekst: Jurgen Tiekstra

Jurgen Tiekstra belicht in de rubriek ‘Film’ films waarin een eigenzinnige kijk op de mens en de wereld naar voren komt. Deze maand de Italiaanse documentaire Fuocoammare uit 2016, over het alledaagse leven op het vluchtelingeneiland Lampedusa, zojuist als dvd verschenen en genomineerd voor een Oscar.

Een oudere Italiaanse vrouw staat met een blauwgeruit schort om in haar keuken. Door een raam links van haar valt het helderbleke licht van een namiddag naar binnen. Op het aanrecht staat een radio, afgestemd op een lokale zender die zich toelegt op weemoedige Italiaanse liederen. Ze snijdt tomaten, terwijl op het fornuis achter haar het gas blauw brandt onder een pan met olijfolie en groenten. De muziek wordt onderbroken voor een kort nieuwsbericht, dat meldt dat een boot met 250 mensen zestig mijl voor de kust van Lampedusa gezonken is. Van de opvarenden zijn inmiddels 34 lichamen geborgen. “Arme mensen”, mompelt de vrouw, terwijl ze werktuiglijk het mes weg legt en de handen droogt aan een doek.

Knagend besef
Het is een tafereel uit de documentaire Fuocoammare, ‘vuur op zee’, van de Italiaanse filmmaker Gianfranco Rosi. De alledaagse scène treft precies de pijn die in het weldadige leven van de West-Europeaan wroet. Uitgebracht in 2016 was de film de grote winnaar op het Berlijns Filmfestival van afgelopen jaar. Deze maand is de film de Italiaanse inzending voor de Academy Awards (de Oscars), in de categorie beste niet-Engelstalige film. Toen de eind vorig jaar opgestapte premier Matteo Renzi nog politiek leider van Italië was, kondigde hij aan dvd’s van de documentaire uit te delen aan alle Europese regeringsleiders.
De film van Gianfranco Rosi toont de bizarre gelijktijdigheid van levens: we leven in een wereld waarin het ene menselijke lot nadrukkelijk bestaat naast het andere. Terwijl de een zich ’s avonds laat zakken in een warm bad, laat de ander zich zakken in het ruim van een volgepakte boot in de haven van de Libische stad Misratah om koers te zetten richting de meest nabije voorpost van het beloftevolle Europa: Lampedusa.
Iedereen die in geluk leeft, weet op hetzelfde moment dat dat geluk er niet voor iedereen is. Dat knagend besef lijkt een modern fenomeen, een ambivalent gevolg van ons huidige informatietijdperk, waarin onheilstijdingen op alle winden worden meegevoerd. Maar de in 1881 geboren Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig kende het ook al. Zeventig jaar geleden noemde hij het ‘onze nieuwe organisatie van de gelijktijdigheid’: “Als bommen in Sjanghai de huizen verwoestten, wisten wij het in onze Europese huiskamers voordat de gewonden hun huis uit gedragen waren. Wat zich duizenden kilometers over de oceaan afspeelde, stond ons in beelden levendig voor ogen. Er bestond geen bescherming, geen beveiliging tegen het voortdurend geïnformeerd-worden en betrokken-zijn.”

Gespletenheid
De hoofdpersoon van Fuocoammare is Samuele Pucillo, een jongen van een jaar of negen die als visserszoon zijn nog onschuldige leven doorbrengt op Lampedusa: een verstild eiland dat zich door zijn ligging vlak voor de Noord-Afrikaanse kust nu eenmaal niet kan onttrekken aan het grotere wereldgebeuren. Dat was al zo ruim voor de massale toestroom van migranten vanaf de jaren negentig: in 1986, dertig jaar geleden, vuurde de Libische dictator Khaddaffi een aantal raketten op Lampedusa af, gericht op de Amerikaanse marinebasis die er gevestigd was.
Regisseur Gianfranco Rosi toont zonder haast het niet-opzienbare leven van Samuele: spaghettislurpend aan tafel tussen zijn vader en grootmoeder, met een katapult steentjes schietend op vogeltjes en met een zaklamp aan dwalend over een donker geworden eiland. De enige echte vingerwijzing dat hij zich bevindt op datzelfde Lampedusa waar je al die uitgedroogde migranten uit Afrika en ook Syrië ziet aankomen, is zijn bezoek aan de huisarts die hem behandelt voor zijn kortademigheid. Diezelfde huisarts, Pietro Bartolo, is eveneens de man die al jaren elke migrant direct na aankomst controleert: midden overdag of in het holst van de nacht, als ze van de marineboot wankelen waarmee ze van open zee zijn gered.
De meeste mensen zijn niet zoals deze Bartolo. Zij wenden het gezicht graag af van de journaalbeelden, met hun dagelijkse wereldellende. Dat is geen harteloosheid. Mensen hebben nu eenmaal slechts emotionele reserves voor een gelimiteerde hoeveelheid lijden. Maar die psychisch noodzakelijke distantie kan in het uiterste geval ook veranderen in een bijna schizofrene gespletenheid. Begin vorig jaar werd voor de kust van een dit keer Spaans eiland, het Canarische Lanzarote, een grote beeldengroep afgezonken van de Britse kunstenaar Jason deCaires Taylor. De zout bestendige sculpturen die hij op de zeebodem plaatste, verwezen nadrukkelijk naar de migrantencrisis. Met name een kunstwerk dat hij Het vlot van Lampedusa noemde: een rubberboot vol Afrikaans ogende mensen. De aanblik ervan, op de bodem van de Atlantische Oceaan, omzwommen door vissen, is natuurlijk vol beladen betekenis.
Bij het afzinken van de beelden beklemtoonde Pedro San Ginés, de bestuurder op Lanzarote met toerisme in zijn portefeuille, de kansen die het kunstwerk van Taylor biedt om meer vakantiegangers te verleiden het vliegtuig naar het Canarische eiland te pakken. Dan kunnen ze voor de kust gaan snorkelen om het onderwatermuseum te bewonderen. Zijn wens is bitter ironisch, omdat uitgerekend Lanzarote een plek is waar het westerse toerisme en de migrantencrisis elkaar hebben gekruist. Net als Lampedusa een voorpost is van Italië, is Lanzarote dat van Spanje. Terwijl West-Europeanen zich op het strand van het eiland lieten warmen in de zon, spoelden er Afrikaanse schipbreukelingen aan. De Spaanse kustwacht probeert dat nu te voorkomen. Hoewel er volgens Stefan Zweig dus ‘geen beveiliging’ is ‘tegen het voortdurend geïnformeerd-worden en betrokken-zijn’, toch kunnen of willen mensen blind blijven voor elkaars lot.

Voorzienigheid
Indrukwekkend in Fuocoammare zijn de beelden van een groep Nigeriaanse gelovigen in het opvangcentrum op Lampedusa. Met de ogen dicht, sprekend tot iemand niet in die ruimte aanwezig, doen ze luidkeels hun verhaal: over de tocht door de Sahara, de gevangenschap in Libië, de aankomst op Lampedusa. “God heeft ons gered”, roept er een in religieuze verrukking. “Zonder gevaar gingen we de zee op. Als we niet kunnen sterven in de Libische gevangenis, kunnen we ook niet sterven op zee.”
Niet alleen de migranten, ook de oorspronkelijke bewoners van Lampedusa klampen zich vast aan een geloof in de voorzienigheid. Ook Pietro Bartolo doet dat, de huisarts van zowel de jonge Samuele Pucillo als de migranten. “Ik zie ze komen, al die kinderen, al die mensen die ver weg ooit uit de schoot van een vrouw zijn gekropen”, vertelde hij eind 2015 in een vraaggesprek met Vrij Nederland. “Ik blijf zoeken naar het kloppen van wat bloed in een pols. Iedere keer opnieuw. Al bijna dertig jaar lang. Hier op het eiland, waar we ieder jaar de Madonna door de straten dragen. Madre Maria, gezegend is de vrucht uit uw schoot. We smeken haar om genade. Zelfs op de bodem van de zee hebben we een beeld van de Moeder Gods.”

De dvd van Fuocoammare is uitgebracht door distributeur Cinéart.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda