FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
donderdag, 02 February 2017 11:32

'Populisme bedreigt de democratie'

Tekst: Jurgen Tiekstra Tekst: Jurgen Tiekstra Beeld: Stijn Rademaker

Nederland is onzeker, zegt Theo de Wit: wie zijn ‘we’ eigenlijk? Democratisch en tolerant heet het. “Maar in naam van de democratie komt er minder ruimte voor afwijkingen. In de naam van tolerantie wordt intolerantie gepredikt.”

Toen politiek filosoof Theo de Wit in 1972 ging studeren en een kamer betrok in een groot huis aan de Graafseweg in Nijmegen, leerde hij multicultureel Nederland kennen, vertelt hij. “In dat huis woonde ook een piepjonge vrouw – dat meisje was misschien zestien jaar – samen met een Turkse man. Zij deed niks anders dan koken, en af en toe hoorde ik dat ze seks hadden. Ze was de hele dag thuis en die man werkte bij de Dobbelman, een wasmiddelfabriek in Nijmegen. Dus hij had voor zichzelf een meisje gehaald uit Turkije: maar dat meisje kende geen Nederlands, geen wóórd, en leerde dat ook niet. Zij was ’s morgens al bezig om voor hem een of ander gerecht te bereiden, en dat was alles wat ze deed. Ik vond het natuurlijk wel een beetje raar. Maar om dat nu te gaan aanklagen, dat kwam niet in mijn hoofd op. Toen. Terwijl nu, ja nu, nu gebeurt zoiets natuurlijk nóg –daar moeten we geen illusie over hebben – maar zoiets wordt nu niet meer gewoon gevonden.”
De anekdote van De Wit illustreert hoezeer Nederland is veranderd na de oorlog. Tegelijkertijd laat zijn herinnering zien hoe lang deze verandering is genegeerd. Allereerst werd ons land een stuk drukker: de bevolking dijde uit van negen miljoen naar ruim zeventien miljoen nu. Daarnaast stond een Nederlands paspoort niet langer gelijk aan een roomblanke huidskleur. Nederland verkleurde door de komst van arbeidsmigranten uit Zuid-Europa en Noord-Afrika, door de oversteek van tienduizenden Molukkers en Surinamers na het onafhankelijk worden van hun landen, en door de komst van grote groepen vluchtelingen uit onblusbare brandhaarden in onder meer Afrika en het Midden-Oosten.
In de jaren zestig ging ook nog eens de verzuiling op de schop: die zo vertrouwde ordening van onze samenleving was voorbij. Het individualisme stak zijn kop op. Met de integratie van nieuwe etnische groepen ging het ondertussen vaak niet goed, wellicht geholpen door naïviteit van Nederlandse bestuurders. Rechtse partijen kregen steeds meer draagvlak: de Centrum Democraten van Hans Janmaat behaalden in 1994 drie zetels in de Tweede Kamer en de Lijst Pim Fortuyn kreeg vanuit het niets 26 zetels in 2002. In 2010 beleefde de PVV van Geert Wilders zijn hoogtepunt met 24 zetels.

Lotsgemeenschap
Tegen die achtergrond is het geen wonder dat met verhitte gezichten en overslaande stemmen gedebatteerd wordt over wat de ‘Nederlandse identiteit’ behelst en wat Nederlanders met zulke uiteenlopende achtergronden nog met elkaar delen. Maar eerst is een heel basale vraag denkbaar: heeft een volk of land eigenlijk een identiteit nodig? “Dat denk ik wel”, zegt Theo de Wit, die zijn hoofd al jaren breekt over hete hangijzers als ‘democratie’, ‘politiek en religie’ en ‘tolerantie’.
“Misschien moet ik het nog preciezer zeggen”, verbetert hij zichzelf. “Ik denk dat een moderne democrátie een identiteit nodig heeft. Want zo’n democratie baseert zich op de volkssoevereiniteit: dat is de bron van haar legitimiteit. Anders dan bij de klassieke democratie is het idee van een moderne democratie dat die inclusief is en dus alle mensen van een volk of staat omvat. Alle mensen moeten dus een stem hebben bij de vaststelling van hoe een land bestuurd wordt. Lang geleden is bedacht: je komt tot een besluit als een meerderheid daar een consensus over bereikt. Maar dan komt onmiddellijk de vraag: hoe zit het met de minderheden, waarom zou je als minderheid aanvaarden dat je wordt overstemd? De reden zit hem erin, en dan kom je op die identiteit, dat je als minderheid toch iets deelt met de rest van de samenleving: iets wat waardevol genoeg is om te aanvaarden dat je dit keer overstemd wordt. Noem het vertrouwen, noem het cohesie, noem het identiteit. Vaak wordt dan gesproken over een gedeelde lotsbestemming. In Duitsland hoor ik weleens de uitdrukking: Schicksalsgemeinschaft, lotsgemeenschap. Bij lot moet je dan onder meer denken aan taal en geschiedenis. Niet zelden is dat een negatief lot, zoals bij ons de Tweede Wereldoorlog. Dat is iets wat sterk in het geheugen zit en elk jaar opnieuw herdacht wordt. Het wordt collectief beheerd en gekoesterd en er wordt collectief onderzoek naar gedaan.”

 Onzekerheid
Nederland verkeert in onzekerheid, zegt Theo de Wit. Niet alleen doordat ons land een grabbelton van etniciteiten is geworden, maar ook doordat de wereld om ons heen anders is geworden. “Behoorlijk dramatisch anders”, zegt hij zelfs. Het recentste voorbeeld daarvan vindt hij het presidentschap van Donald Trump, die vraagtekens plaatst bij de vanzelfsprekendheid van een wereldwijde Amerikaanse militaire aanwezigheid. “Die beschermende paraplu van Amerika staat nu ter discussie. Trump zegt openlijk: jullie moeten veel meer bijdragen aan de NAVO, want bekijk het anders maar. Wat daarvan terecht komt, weet niemand. Maar ook dat geeft weer een gevoel van onzekerheid. En wat doe je als je onzeker bent? Dat kun je ook bij jezelf waarnemen: je trekt je terug op jezelf. Onzekere mensen doen dat altijd: die gaan zich ergens aan vasthouden en communiceren alleen met gelijkgezinden of helemaal niet meer. Ook dat is een dimensie van wat wij nu meemaken. Daarom hebben we het nu zo vaak over identiteit.

Als je op jezelf teruggeworpen wordt, zie je twee dominante reacties. De ene is individualisme, in de zin dat mensen zeggen: ‘Identiteit?, dat bepaal ik zelf wel. Niemand bepaalt dat voor mij.’ De tweede reactie is fundamentalisme, in een brede betekenis: dat kan zijn nationaal, religieus, etnisch, maar ook het verlichtingsdenken als onderdeel van ‘onze’ identiteit. Dat zijn beiden reacties op die ervaring van onzekerheid. Want wij zijn ons de laatste tijd bewust geworden van de toevalligheid en zelfs willekeurigheid van wat wij hebben opgebouwd. Zelfs onze diepste waarden en woorden – zoals ‘vrijheid’, ‘emancipatie’, jezelf kunnen zijn’ – blijken niet zomaar door anderen te worden gedeeld, bijvoorbeeld door de islam, en worden soms zelfs geattaqueerd, zoals door terreur. De ‘fundamentalistische’ reactie is dan: wij moeten deze waarden op sterk water zetten en een bolwerk vormen, tegen anderen. Mensen die dat doen, draaien deze zin echter om en zeggen: ‘jullie zijn fundamentalistisch wanneer jullie onze waarden niet delen.’ Ook het woord ‘patriottisme’ valt weer, zelfs bij minister Asscher van Sociale Zaken, die het heeft over ‘progressief patriottisme’. Dat is zijn antwoord op Wilders: ik ben ook een patriot, maar anders dan jij.”
Maar in die koestering van het eigene gebeurt iets geks, zegt De Wit. Hij ziet opvallende ‘omkeringen’. Een voorbeeld: “De moderne democratie is onder meer opgericht om onenigheid tussen mensen vreedzaam te beslechten en dus pluralisme mogelijk te maken. Maar nu maken we mee dat in naam van de democratie juist homogeniteit wordt geëist. De populisten willen culturele homogeniteit, er moet minder ruimte zijn voor afwijkingen.”

Welke homogeniteit wordt dan geëist?
“Er is onlangs een heel goed boek over populisme verschenen, geschreven door de Duitser Jan-Werner Müller: Was ist Populismus? Hij verdedigt daarin de stelling dat populisme in de kern antipluralistisch is, omdat het de pretentie heeft: wij vertegenwoordigen het volk en jullie horen er eigenlijk niet eens bij. Jullie? Dat zijn dan de elite, de moslims, de vluchtelingen, de asielzoekers en andere minderheden. Kortom, de idee van het volk wordt zo ingevuld, in naam van de volkssoevereiniteit, dat een aantal groepen eenvoudigweg er niet bij hoort, zich totaal moet aanpassen of liefst helemaal verdwijnen. Daarom is populisme wel degelijk een bedreiging voor de democratische rechtsstaat en niet louter een ‘correctie’, zoals sommigen beweren.
Een ander voorbeeld van een omkering is wat er momenteel met het begrip tolerantie gebeurt. Tolerantie was ooit bedoeld om het samenleven van verschillende mensen mogelijk te maken. Het is eigenlijk een brugbegrip. Want je zegt: ik ben het niet met jou eens, maar ik vind wel dat je het recht hebt dat te zeggen wat je te zeggen hebt en te leven zoals jij dat wilt. Dat doe je met het oog op iets groters, bijvoorbeeld de lieve vrede of het vrije debat. Tolerantie is daartoe een middel. Maar tolerantie wordt de laatste tijd ook vaak gehanteerd als wapen tegen anderen. Zodra je zegt: ‘wij zijn het tolerante volkje, jullie daarentegen bestaan uit een stelletje intoleranten, met een intolerante godsdienst als de islam’, dan heb je de tolerantie tot bezit van jouw volk gemaakt. Vanuit die positie kun je anderen bestoken, juist in naam van de tolerantie. Dat is wat Geert Wilders doet, en hij is niet de enige. In de naam van tolerantie wordt intolerantie gepredikt.”

Zijn onze ‘joods-christelijke wortels’, waar politici het vaak over hebben, belangrijk voor de Nederlandse identiteit?
“Als mensen zich vandaag beroepen op de joods-christelijke cultuur, is de eerste vraag die je moet stellen: waarom doen ze dat? Doen ze dat voor zichzelf, omdat ze inspiratie of oriëntatie zoeken? Zoeken ze wellicht een maatstaf om zich aan vast te houden: de Tien Geboden, de gelijkenis van de Barmhartige Samaritaan? Wat dat betreft is de Bijbel een mer à boire. Of beroep je je op die joods-christelijke wortels tégen anderen? Op televisie is ooit een reclame of spotje geweest waarin een man de vraag stelt: heb je een hond voor jezelf, of tegen anderen? Diezelfde vraag moet je hier ook stellen.”
Dat betekent niet dat het joods-christelijke gedachtengoed geen basis kan zijn voor de Nederlandse identiteit. Maar dan vind ik wel dat je concreter moet maken wat je bedoelt. In het bijbelboek Genesis wordt bijvoorbeeld al gesproken over de mens als imago dei, als beeld van God. Dat gaat over alle mensen, niet alleen over de joden. Al door de kerkvaders in de eerste eeuwen werd daarover gezegd: aangezien God onkenbaar is volgens het jodendom, en de mens is gemaakt naar het beeld van God, betekent dat, dat ook de mens onkenbaar is. Dus je mag geen vaste beelden van mensen maken.
Kijk, als je die gedachte erbij neemt, dat je dus moet oppassen om gefixeerde beelden van mensen te verspreiden, dan heb je een echte opdracht. Een echte taak. Want als samenleving doen wij elke dag het tegenovergestelde. Te midden van al die discussies over de Nederlandse identiteit krijgen we dus de opdracht niet de fout te maken om gefixeerde beelden van anderen te verspreiden. Op dat punt is ook een filosoof als Emmanuel Levinas van belang. Hij zegt: een ander mens is niet onbekend, maar onkenbaar. ‘Onbekend’ is een computer. Die moet je je eigen maken. Dan zeg je: ik weet niet hoe dat ding werkt, maar ik ga er twee dagen aan zitten en dan is hij vertrouwd. Maar een ander mens is onkenbaar, zegt Levinas, en kun je niet beschouwen als een ding dat je kunt leren kennen.”

Klopt het dat de omgang met de ander volgens Levinas een pijnlijk proces is?
“Heel erg. Hij schrijft zelfs: de ontmoeting met een ander heeft iets traumatisch. Hij bedoelt dan wel een ‘goed’ trauma: de ontmoeting met een ander mens gooit onze spontane neiging omver om vooral voor ons eigen belang te gaan en maakt van ons verantwoordelijke mensen. Levinas formuleert hiermee een belangrijke voorwaarde voor een liberale samenleving.”

‘De ander’ heeft volgens Levinas ook macht over jou?
“Hij zegt zelfs: er is een asymmetrische relatie tussen jou en de ander. Daarmee bedoelt hij: de ander staat altijd hoger dan jij. Hij heeft heel veel geschreven over die ervaring. Hij spreekt dan over ‘het gelaat’ van de ander. Dan bedoelt hij niet zozeer het gezicht, want het gezicht kunnen artsen onderzoeken. Het gelaat is eerder: jouw oogopslag, jouw aangezicht. Dat gelaat heeft iets dwingends, zegt Levinas. Dat zegt: jij moet mij niet gaan vermoorden. Erger nog: jij moet mij respecteren. Zelfs nog verder: jij bent verantwoordelijk voor mij. Als iemand ineens een hartinfarct zou krijgen, zou ik kunnen zeggen: wegwezen hier, want anders zit ik met de rommel. Maar dat je dat dan toch niet doet, over die ervaring heeft Levinas het.”

In een samenleving ‘moet’ je dus iets met de ander, maar dat kan benauwend zijn.
“Daar zit iets heel benauwends aan. Dat kun je ook heel scherp ervaren als je bedelaars meemaakt of verwarde personen op straat. Die zijn vaak heel irritant.”

Maar je kunt dat ook hebben bij andere mensen in jouw land, van wie jij vermoedt dat ze heel andere denkbeelden hebben. Denkbeelden waar jij aanstoot aan neemt.
“We hebben niet voor niks zo’n probleem met Wilders en zijn Marokkanen. Soms denk ik zelf ook: ze zijn irritant, of ze zijn te luidruchtig, of ze zijn te agressief. Ik vind het niet zo moeilijk om me iets voor te stellen bij wat Wilders zegt. Ik ben ook een paar keer lastig gevallen door Marokkanen. Alleen hij maakt ervan, en dan kom ik weer bij dat imago dei: ‘Marokkanen deugen niet.’ Dat is een grote stap die hij zet. Als jij vanaf nu elke Marokkaan met die associatie bekleedt – een Marokkaan = lastig en crimineel – dan doe je precies waar Levinas en ook de Bijbel tegen waarschuwt. Dus als dát de joods-christelijke traditie is, zou ik zeggen: Ik doe mee. Geweldig. Want dat is een pittige opdracht.”

Paspoort
Theo de Wit (Utrecht, 1953) is universitair docent aan de Faculteit Katholieke Theologie in Utrecht van Tilburg University. Daarnaast is hij sinds 2009 aan dezelfde universiteit bijzonder hoogleraar ‘Geestelijke verzorging in justitiële inrichtingen’ en buitengewoon hoogleraar politiek en religie aan de Universiteit van Stellenbosch, Zuid-Afrika.

● Studeerde theologie en filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.
● Proefschrift over de Duitse politiek filosoof Carl Schmitt (1888-1985), die onder meer schreef over de ‘menselijke vijandschap’.
● Publiceert over o.a. democratie, politiek en religie, tolerantie, straffen en justitiepastoraat.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda