FacebookTwitterLinkedIn
maandag, 05 December 2016 09:54

'PVV is symptoom van breder probleem'

Tekst: Jurgen Tiekstra Tekst: Jurgen Tiekstra Beeld: ANP Foto

Filosoof en VVD-senator Sybe Schaap maakt zich in zijn nieuwe boek zorgen over de rechtsstaat. Wilders doet volgens hem zoals eens de communisten deden: "Ze misbruikten het parlement: er te zitten om het uiteindelijk af te schaffen."

Het is een herhaling van zetten. Net als vier jaar geleden bij zijn vorige boek, Het rancuneuze gif, heeft de VVD-partijtop onmiddellijk afstand genomen van het nieuwste boek van Sybe Schaap. “Verwerpelijk”, is het volgens Halbe Zijlstra, fractievoorzitter in de Tweede Kamer. De VVD-senator zou een vergelijking hebben getrokken tussen PVV-voorman Geert Wilders en Adolf Hitler.
“De partijtop is nogal zenuwachtig, omdat het weer over Wilders gaat. Dan slaan er altijd een paar stoppen door”, zegt Sybe Schaap, op zijn gemak in zijn woning in Emmeloord. Hij groeide op als zoon van een aardappelboer in de Noordoostpolder, in de jaren dat die pas net was drooggelegd en het hard werken was om de grond vruchtbaar te maken. Nadat hij afscheid genomen had van de boerderij pakte hij van alles aan; samen met twee andere boeren uit de polder investeerde hij in pootaardappelteelt in Oekraïne. Hij werd dijkgraaf, hij werd docent filosofie in Amsterdam, hij was buitengewoon hoogleraar aan de TU Delft en samen met zijn vrouw werkt hij in de onroerendgoedsector in Tsjechië.
Sinds 2007 zit hij voor de VVD in de Eerste Kamer. In Oekraïne komt hij nog steeds veel. Hij geeft er politiek advies en lezingen over politieke filosofie, over onderwerpen als de democratie en de rechtsstaat. In Oekraïne is daar veel interesse voor, zegt hij, in tegenstelling tot in Nederland.
Want dat is zijn kritiek in zijn nieuwe boek, De rechtsstaat in verval, dat ondanks de concrete politiek-maatschappelijke inhoud behoorlijk filosofisch van aard is. Pas aan het eind, na uitvoerige hoofdstukken over de oude Griekse filosofen, achttiende-eeuwse politieke denkers en twintigste-eeuwse culturele omwentelingen komt hij in het slothoofdstuk uit bij PVV-leider Wilders en diens secondant Martin Bosma.

Denkt u dat u met dit boek invloed kan hebben op uw eigen partij?
“Filosofie heeft nooit direct invloed. Filosofie is altijd het rustige werk: dingen laten zien en hopen dat het wat doorwerkt. Maar ik vind de situatie in Nederland wel gevaarlijk. Toen ik jong was, kreeg je nog les in staatsinrichting. Dat krijgt niemand meer: hoe dat stelsel werkt, de rechtsstaat, de trias politica, het parlement. Het is allemaal vluchtig-vluchtig en leeg aan het worden. Ideologieën zijn leeggelopen. Als je een liberaal vraagt wat liberalisme is, krijg je wat onsamenhangende woorden en verder niks. Als je een sociaaldemocraat vraagt wat socialisme is, wordt het allemaal vluchtig. Hetzelfde met de christendemocratie. Vroeger waren dat uitgesproken ideologieën, met een hechte organisatie die overal in doorliep: in de vakbonden, in de werkgeversorganisaties. Ook daar krijg je nu onsamenhangende taal. Dat houd ik niet meer tegen, maar het is goed om een spiegel voor te houden.”

Ook in uw vorige boek had u het over de gevolgen van rancune en ressentiment. Kunt u uitleggen hoe die gevoelens doorwerken in een samenleving?
“Daar is met name de PVV natuurlijk een groot exponent van, maar je ziet het ook buiten Nederland: met Donald Trump in Amerika, de AfD in Duitsland en Le Pen in Frankrijk. De mensen voelen zich bangig, een beetje verloren, en hebben sterk de neiging iets of iemand de schuld te geven van de eigen situatie waarvan ze niet precies begrijpen wat die is. Dan krijg je dat afzetten tégen. Dan heeft de maatschappij het gedaan, dan hebben de elites het gedaan, dan hebben de afwijkende groepen het gedaan. En maar denken dat je daar wat mee bereikt. Als dat uit de klauwen loopt, wordt het haatdragend en wraakzuchtig. Het is heel sterk bevorderd door de individualisering. In de VVD wordt het ook zo makkelijk gezegd: wij vertrouwen op de daadkracht en autonomie van het individu, op het jezelf kunnen redden. Nou, de meeste mensen kunnen dat niet, die zijn afhankelijk van hun omgeving. Als die omgeving hen niet beschermt of richting geeft, dan ga je je afzetten. Je moet niet vergeten: het individu is een product van de samenleving. Vroeger waren er geen individuen. Dat hele woord zei bijna niemand wat. Iedereen was een wezen dat geworteld was in de samenleving, in je familie en later in de natie. Maar waar moet je je nu nog op oriënteren? In die zin is het leeglopen van de ideologieën niet best voor de individuen.”
“Wij hebben wel afscheid genomen van van alles en nog wat, maar weinig teruggekregen. Dat is wereldwijd een heel gevaarlijke ontwikkeling. Daar hoort het populisme bij: je spreekt namens ‘het volk’, je bent deel van ‘het volk’. Maar dat is een abstracte, ongestructureerde categorie. Dat bedoel ik ook als ik zeg dat instituties aan het leeglopen zijn: het waren goed georganiseerde verbanden waar je deel van uitmaakte, waar je gezag aan toekende. Maar instituties worden nu instrumentele organisaties: je gaat naar school en je wilt les hebben, maar die school heeft niet meer een organiserend verband. De vakbonden lopen leeg, de politieke partijen zijn bijna verdwenen. Daardoor wordt alles los in de samenleving. Vervolgens wordt de samenhang vertaald in nieuwe termen zoals ‘het volk’. De gevaarlijke kant is dat dan ook de ‘vijanden van het volk’ opduiken.”

 

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda