FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
maandag, 31 October 2016 10:31

'Miskotte was een verscheurd mens'

Tekst: Willem van der Meiden Tekst: Willem van der Meiden Beeld: Corbino

Historicus Herman de Laigre Böhl maakte naam met biografieën van onder anderen Gorter en Wibaut. Nu heeft hij zich op de theoloog Miskotte gestort. "Een echte verkondiger en dominee", aldus de biograaf. Maar ook een prikkelbaar, gevoelig en romantisch mens. 

Herman de Liagre Böhl is een gelouterd biograaf. Zijn biografie van dichter en communist Herman Gorter waaraan zijn proefschrift uit 1973 ten grondslag lag, verscheen in 1996 en oogstte lof en bewondering. Wat heeft Böhl bezield om zich te wagen aan de biografie van een theoloog, en niet de eerste de beste: Kornelis Heiko Miskotte? Dezer dagen verschijnt zijn Miskotte, Theoloog in de branding, 1894-1976.

Miskotte is een groot theoloog geweest, maar wordt door velen als ontoegankelijk ervaren en door sommigen zelfs als achterhaald. Gorter, Wibaut, Lammers, Miskotte: geen vanzelfsprekend rijtje. Hoe kwam u ertoe om u in Miskotte te gaan verdiepen?

ʺIk kom uit een conservatief hervormd nest, mijn ouders waren CHU’ers en ik was zelf een Leidse corpsbal. Ik kreeg daar genoeg van. Via mijn vader kwam ik midden jaren zestig in contact met de Berlijnse dominee Bé Ruys. Ze wist tot mijn verbazing dat ik een nazaat was van Hermann Friedrich Kohlbrugge, een befaamde negentiende-eeuwse theoloog. Daar in het Hendrik Kraemerhuis ben ik linkser geworden en nam ik afstand van mijn milieu. Bé Ruys gaf me een soort privécatechisatie, geen bijbelles: ze las met mij delen uit Joseph und seine Brüder van Thomas Mann. Met haar medewerker Bas Wielenga ging ik naar Praag. Ik kwam Bé later nog eens in Utrecht tegen. Ze zei tegen me: ‘Herman, dat geloof is niets voor jou.’ Zo heb ik door haar afscheid genomen van de conservatieve wereld en zo ben ik door haar nooit aan het geloof gegaan. In Berlijn kreeg ik belangstelling voor geschiedenis. Dat ben ik toen gaan studeren. Dat ik nu toch een biografie heb geschreven over een theoloog is begonnen vanuit een vriendschap met een echtpaar van twee theologen. Ik vertelde hun over mijn voorvader Kohlbrugge en we raakten verder aan de praat over theologie en cultuur. Allebei zeiden ze dat ik me moest wagen aan een biografie van Miskotte. Ik vond mezelf als niet-godsdienstige daarvoor ongeschikt. Maar ze kwamen er steeds weer op terug. Mijn vrouw Sabine zat ooit in een leerhuis met de theoloog Bert ter Schegget. Zij zei me: ‘Die biografie moet je echt doen. Die Miskotte is interessant, vooral ook vanwege zijn belangstelling voor de cultuur.’ Zo is het begonnen. Maar ik begon niet zonder bagage. Op de lagere School met den Bijbel had ik al kennisgemaakt met veel bijbelse stof. En ik heb de laatste twee jaar van mijn middelbare school in huis gewoond bij een zeer belezen dominee.ʺ

Maar toch, je verdiepen in een ‘moeilijke’ theoloog als Miskotte: was die afstand niet te groot?

ʺNee, het hoort bij het vak van biograaf om je daarin te kunnen verdiepen. Ik ben ook niet geschoold in de poëzie, maar heb me toch aan Gorter gewaagd. Ik zat in de redactie van het Biografisch Woordenboek en schreef daarvoor een bijdrage over de theoloog Gerardus van der Leeuw. Zijn theologie kon ik goed begrijpen en beschrijven. Ik heb de indruk dat me dat ook bij Miskotte gelukt is. Naarmate ik meer van hem las, begreep ik steeds beter waarom hij zo belangrijk is geweest. Hij is Nederlands meest authentieke protestantse theoloog.ʺ

Waarom was hij belangrijk?

ʺIk kwam erachter dat mijn voorvader Kohlbrugge hem zeer beïnvloed heeft en voor hem misschien nog wel belangrijker was dan Karl Barth, aan wie hij ook veel te danken had. Kohlbrugge zei dat je aan de Thora, de vijf boeken van Mozes, genoeg had om de hele Bijbel te begrijpen. Daar komt Miskottes grote belangstelling voor joodse denkers vandaan en zijn voorliefde voor het Oude Testament. Dat is één. En verder is Miskotte een echte verzetsheld geweest. Al vanaf het eind van de jaren twintig verweerde hij zich tegen fascisme en nationaalsocialisme. Vóór de oorlog en tijdens de bezetting vocht hij voor een ‘betere weerstand’. Hij moest daarbij opboksen tegen zijn eigen hervormde kerk, die hij veel te slap vond. Ik vind ook zijn godsopvatting boeiend. Hij spreekt, o.a. in Bijbels ABC uit 1941, onder invloed van het jodendom niet over God, maar over de Naam, over deze bijzondere God die hoort bij dat ene, bijzondere volk. ‘Godvrezend’ moest je zijn, heette het vroeger, maar bij Miskotte gaat het niet om angst voor het bovennatuurlijke, maar om het respecteren van deze Naam, deze bijzondere God met zijn bijzondere programma, te midden van de andere goden.ʺ

Hoe zou u Miskotte willen typeren nu u hem zo grondig hebt leren kennen?

ʺIk vind Miskotte een echte verkondiger, dominee, volksvormer, vormingswerker, geen groot wetenschapper. Hij is geen degelijke bronnenonderzoeker, wel een omgevallen boekenkast. Maar hij schrijft prachtig: leesbaar, strijdbaar en spannend. Ik wilde pertinent geen theologische biografie schrijven, geen prekenbiografie. Ik heb me er in het hele boek aan gehouden: een derde theologie, twee derde levensbeschrijving. Er zijn wel twee preken van hem die me veel hebben opgeleverd, de wat oudere preek Geloof bij de gratie Gods, vanwege de opvallende invloed van Kohlbrugge, en de prachtige bevrijdingspreek Gods vijanden vergaan, vanwege zijn verzetstheologie. Miskotte bouwt daarin een opklimmende reeks van vragen waarom de nazi’s Gods vijanden kunnen heten. Om het leegplunderen van de economie? Om het monddood maken van mensen? Om de censuur? Om het vervolgen van politieke tegenstanders? Om de gevangenissen, martelingen, executiepelotons? Nee, dat alles niet. Maar omdat zij in alle ernst een poging hebben gedaan om Israël uit te roeien, Gods volk en daarmee God zelf. ‘Kun je dat bewijzen, dat Gods vijanden vergaan?’ had een natuurkundige Miskotte na afloop gevraagd. Hij stond even met zijn mond vol tanden.ʺ

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda