FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 18 May 2016 15:13

Aan spreken en zwijgen voorbij

Aan spreken en zwijgen voorbij Tekst: Simone Bassie & Michel Dijkstra

Het Ene blijft, het vele verwordt en verdwijnt;

Aardschaduwen vlieden, het Hemelrijk schijnt altijd;

Het leven, als een dom van kleurrijk glas, verontreinigt

de zuiver witte straling van de eeuwigheid…

Dit gedicht van de Engelse romantische dichter Percy Shelly (1792-1822) verwoordt een hoofdgedachte uit de middeleeuwse filosofie. De gedachte namelijk dat er achter de veelheid van objecten, planten, dieren en andere mensen die ons voortdurend omringen, een diepere dimensie schuilgaat: die van de eenheid. Wie dit Ene leert kennen, verheft zich boven het vele en verwerft het hoogste inzicht in de werkelijkheid. Hij of zij verenigt zich met God. Deze mystieke gedachte is zelden zo indringend geformuleerd als door de mysterieuze auteur uit de vroege middeleeuwen die zich verschuilt achter het pseudoniem Dionysius de Areopagiet. Onlangs verschenen zijn verzamelde geschriften voor het eerst in Nederlandse vertaling.

Dankzij deze door de antroposofische uitgeverij Christofoor voorbeeldig vormgegeven publicatie kan de lezer in zijn eigen taal kennismaken met de, op het eerste gezicht exotische, rijkdom van Dionysius’ gedachtenwereld. Aan de vertaling gaat een aantal instructieve essays vooraf, onder andere door de kenner van Byzantijnse theologie Andrew Louth en filosoof Ben Schomakers.

Plato en Paulus

Opvallend genoeg is Dionysius’ naam onlosmakelijk verbonden met een paradox: we weten praktisch niets van hem en toch lijkt zijn invloed op het westerse denken niet te overschatten. Van Thomas van Aquino in de dertiende tot Jacques Derrida in de twintigste eeuw, eeuwenlang probeerden filosofen het raadselachtige gedachtegoed van de Areopagiet te doorgronden. Hoogstwaarschijnlijk was de schrijver die zich achter dit pseudoniem verborg een Syrische monnik uit de zesde eeuw na Christus Zijn keuze voor de schrijversnaam Dionysius de Areopagiet vormt een filosofisch en theologisch programma op zich. Volgens het bijbelboek Handelingen (17,34) was ene Dionysius een van de eerste bekeerlingen van de apostel Paulus in Athene. Deze stad staat dan weer symbool voor de antieke filosofie, vooral die van Plato.

Dionysius’ grote project is de vereniging van het christendom met het heidense (neo)platonisme. Sterker nog: volgens hem bestaat er geen tegenspraak tussen beide tradities. Door het pseudoniem Dionysius te gebruiken onderstreept de verborgen auteur deze intentie: deze verkreeg zijn kennis uit de eerste van hand van zowel Paulus als van de grootmeesters van het mystieke Griekse denken. Het neoplatonisme vormt in zijn ogen een soort voorafbeelding van de christelijke heilsleer. Het enige verschil is dat de heidense wijsgeren nog niet “in het hoogste licht”, namelijk dat van de christelijke openbaring, konden kennen en zo alleen hun natuurlijke verstand tot leidraad hadden. Dionysius ziet zichzelf als een dwerg op hun schouders. Misschien minder begaafd in denkkracht, maar wel in staat om verder te kijken. Daarom vindt hij het ook gerechtvaardigd om God ‘het Ene’ (Grieks: to proton) te noemen, een term die centraal staat in het werk van Plotinus, de grote volgeling van Plato uit de derde eeuw voor Christus. Ook andere neoplatoonse termen, zoals het Goede (to agathon), zijn zondermeer op Hem van toepassing.

 

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda