FacebookTwitterLinkedIn
maandag, 22 February 2016 16:01

Zonder zonde geen schuld en vergeving

Zonder zonde geen schuld en vergeving Tekst en Beeld: Wouter Slob

Slachtoffers eisen excuses. Daders moeten door het stof. Financiële claims onderstrepen het gelijk van het slachtoffer en de vernedering van de dader. Wie wordt daar eigenlijk echt beter van? Het slachtoffer? De dader? Wouter Slob wijst een andere weg: verootmoediging. “Verootmoediging maakt ruimte voor de menselijke schuld, maar biedt ook uitzicht op vergeving waar de berouwvolle zondaar op mag rekenen.”

De term excuuscultuur heeft een negatieve bijklank. Het alom gehoorde ‘sorry’ is dikwijls eerder een uitvlucht dan een welgemeend berouw en daarom verdacht. Excuses moeten oprecht zijn en kunnen niet zonder gevolgen blijven. Soms worden excuses aangeboden, maar wordt het berouw gemist. De excuses van het Volkswagenconcern voor zijn gesjoemel met de milieueisen lijken eerder ingegeven door damage control dan door schuldbewustzijn. In paginagrote ‘schaamroodadvertenties’ betreurt het bedrijf het geschonden vertrouwen, niet het bedrog op zichzelf. In andere gevallen klinkt het berouw goedkoop omdat het zonder consequenties blijft. De Japanse premier Shinzo Abe heeft meerdere malen zijn berouw uitgesproken voor de gruweldaden van het Japanse leger in de Tweede Wereldoorlog, maar officiële excuses blijven uit. Terechte angst voor schadeclaims speelt hierbij een rol, maar ook de trouw aan voorvaders waarvan sommige oorlogsmisdadigers nog altijd als oorlogshelden in de Yasukunitempel worden geëerd.

Wat is er aan de hand bij excuses en welke rol speelt berouw daarbij? Beide hebben met schuld te maken, maar er wordt op verschillende manieren mee omgegaan. Bij excuses worden verontschuldigingen aangeboden en is er een benadeelde partij die haar rechten, vaak in de vorm van een financiële claim, kan opeisen. Berouw gaat daarentegen om een schuldgevoel, waarbij de benadeelde partij niet per se eiser hoeft te zijn, maar in de positie komt om vergeving te schenken. Ook hier kan van compensatie sprake zijn, maar niet in de vorm van claims. Eerder gaat het om de belofte om de schade zo veel mogelijk te herstellen. Zonder excuses blijft berouw zonder consequenties en daarmee goedkoop. De daders komen dan te gemakkelijk weg met hun schuld. Anderzijds vormt het aanbieden van excuses zonder oprecht berouw snel een uitvlucht waarmee de slachtoffers het recht van klagen wordt ontnomen. Een eventuele compensatie is in dat geval het afkopen van schuld zonder dat de dader het door hem bedreven onrecht erkent.

Als excuses en berouw niet zonder elkaar kunnen, waarom komen ze in de excuuscultuur dan zo moeizaam bij elkaar?

Juridisch contract

In zijn boek Publieke Tranen (2002) beschrijft de historicus Henri Beunders hoe na de Tweede Wereldoorlog de morele ruimte werd gejuridiseerd. Beducht geworden door het vooroorlogse nationalisme schoeiden de nationale staten de internationale orde na de oorlog op het recht. Inhoudelijk is het recht echter steeds onderhevig aan politieke onderhandeling en kent het geen geijkte verankeringen. Voorwaarde is dat de partijen zich aan de afspraken gebonden achten. Vanzelfsprekende plichten worden afgesproken rechten, en zo ontstaat, stelt Beunders, de dominante liberale opvatting dat “de mens zijn relaties met anderen het liefst ziet in termen van een contract dat kan worden aangegaan en opgezegd op de voorwaarden die hijzelf in vrijheid stelt”. Door het ontbreken van een overkoepelend moreel kader, worden de begrippen ‘goed’ en ‘fout’ door de uitkomst van het juridisch proces bepaald.

In dit juridische kader hebben de partijen tegengestelde belangen die ze op elkaar moeten bevechten. Het slachtoffer eist excuses. Waar deze eis wordt ingewilligd, gaat de dader ‘door het stof’. Als de excuses uitblijven of onvoldoende zijn, ervaart het slachtoffer dit als ‘slag in het gezicht’. Inzet is vergelding, vaak in de letterlijke zin van het woord: financiële claims onderstrepen het gelijk van het slachtoffer en de vernedering van de dader.

In dit licht bezien kunnen zowel het opeisen van excuses als de moeizaamheid om schuld te bekennen worden geplaatst. Volkswagen, om bij mijn voorbeelden te blijven, heeft het contract met de klanten geschonden door de markt te bedriegen. Het erkent daarbij op strategische gronden verantwoordelijkheid om het vertrouwen te herstellen en dus het contract met de klant te vernieuwen. Verder dan dat hoeft het bedrijf niet te gaan, maar een waarborg dat het in de toekomst niet opnieuw in de fout zal gaan is er niet. Als er geen wederpartij is die zich in zijn rechten voelt aangetast of als het ontkennen van verantwoordelijk goedkoper zal blijken dan erkennen, is er geen reden om moreel te handelen.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda