FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
dinsdag, 08 December 2015 09:52

Teddybeer als verzetsheld

Teddybeer als verzetsheld Tekst: Ineke Strouken Beeld: NCVIE

Knuffels alom: voor slachtoffers van rampen en verkeer, voor ‘Geert’ en voor vluchtelingen. Knuffels als uiting van medeleven maar ook als daad van politiek protest. Ineke Strouken, directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed, over een nieuwe traditie: Is de knuffelbeer het nieuwe bindmiddel voor onze seculiere natie?

Kinderspeelgoed is al zo oud als de weg naar Rome, letterlijk. Uit onderzoek weten we dat Romeinse kinderen al speelgoed hadden, waaronder poppen. Knuffelbeesten dateren echter pas uit de negentiende eeuw, toen fabrikanten als Margarete Steiff in Duitsland zich op de groeimarkt van teddyberen en andere knuffelbeesten stortten. Zij sloten daarmee aan bij een nieuw familiebewustzijn, waarin de warmte en de liefde binnen het gezin werden benadrukt – het is ook de tijd dat het vieren van kinderverjaardagen in zwang kwam, gevierd met speciale kinderpartijtjes. En wat was er leuker om te geven als een knuffelbeest? Als er iets is dat verbonden is met warme herinneringen dan is het wel de teddybeer. Wie had niet zijn eigen favoriet, die natuurlijk nooit mocht worden weggegooid? Het is echter pas aan eind van de vorige eeuw, dat de teddybeer onderdeel werd van een nieuw publiek ritueel: als een teken om er medeleven mee te betuigen of om er kinderen een hart mee onder de riem te steken, bijvoorbeeld omdat ze ziek zijn. Tegenwoordig zijn er zelfs knuffelinzamelingacties voor kinderen in arme landen. En was het niet ook een mooi teken om de vluchtelingen die door de recente vluchtelingencrisis naar Nederland zijn gekomen te verwelkomen met een knuffel?
Knuffels stralen warmte en genegenheid uit. Iemand een knuffel geven is een symbolisch gebaar waarmee je iets tot uitdrukking wilt brengen. Knuffelbeesten lijken speciaal bij kinderen te horen maar ook Thialf staat er bekend om, waar het een gebruik is geworden om de kampioenen onder knuffels te bedelven. De schaatsfestijnen in Thialf staan bekend om hun gezellige sfeer en de warmte waarmee we de kampioenen in ons hart sluiten, een huldeblijk dat muzikaal ondersteund wordt door een dweilorkest. Schaatsen is blijkbaar een 'warme' sport. De sfeer is toch net even anders als in een voetbalstadion.

Afscheid en verlies
In de jaren negentig kreeg het knuffelbeest een nieuwe functie bij het verwerken van afscheid en verlies. De trend lijkt begonnen te zijn op de begraafplaats, waar steeds vaker een afzonderlijk deel voor de kindergraven werd ingericht. Kunstenaars gingen experimenteren met nieuwe vormen van grafmonumenten, die speciaal aansloten bij de belevingswereld van kinderen. Grafstenen in de vorm van een teddybeer werd de nieuwe trend. Kindergraven zijn altijd al bijzonder geweest in hun beeldtaal met vroeger engeltjes en tegenwoordig vlindertjes, konijntjes of sterren of een regenboog. Maar het knuffelbeest symboliseert bij uitstek de liefde en de onschuld.
Een tweede nieuwe trend was in de jaren negentig het spontane gebruik om bermmonumenten in te richten, om de plek te markeren waar jonge verkeersslachtoffers om het leven kwamen. Ouders en vriendjes geconfronteerd met dit plotselinge verlies zochten naar een plek voor hun rouwbeklag en vonden die in de plek van overlijden. Overheden waren er aanvankelijk helemaal niet blij mee, vanwege het gevaar dat deze illegale monumentjes zouden opleveren voor de verkeersveiligheid. Tegenwoordig laat men ze oogluikend toe.
Dergelijke bermmonumenten treffen we ook wel aan in het buitenland. Daar gaat het vaak om kruisbeelden, met een religieuze symboliek dus. In zekere zin gaat het terug op een oudere traditie van wegkruisen, zoals die bijvoorbeeld in Nederland vooral in Limburg populair was. De provincie Limburg staat vol met dergelijke wegkruisen, sommige dateren al van de negentiende eeuw of zelfs eerder. Deze zogenoemde ongevals- of memoriekruizen waren bedoeld om de plek van een plotseling sterfgeval of moord te markeren en te herdenken.
De nieuwe bermmonumenten zoals die in Nederland in zwang kwamen, waren en zijn vaak niet meer dan een eenvoudige steen, een tijdelijk monumentje waar nabestaanden bloemen neerlegden. En knuffelbeesten, om te laten zien welke bijzondere betekenis de jonge overledene voor hen had. Het past allemaal in een zoektocht naar nieuwe rituelen, in een tijd dat de klassieke kerkelijke rituelen aan betekenis begonnen in te boeten. Men zocht nieuwe plekken en nieuwe vormen om te rouwen.Login om meer te lezen

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda