FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
maandag, 02 November 2015 14:17

RITUELENEXPLOSIE IN NEDERLAND

Marian Geurtsen leidt Allerzielenritueel Marian Geurtsen leidt Allerzielenritueel Tekst: Frieda Pruim

Vandaag Allerzielen. Vroeger was dat de dag waarop rooms-katholieken hun doden herdachten. Tegenwoordig is dit ritueel ook populair onder onder niet-katholieken, buitenkerkelijken en ongelovigen. Voor Volzin vormt Allerzielen aanleiding een special over ‘oude en nieuwe rituelen’ uit te brengen. Frieda Pruim verkent in deze special het hedendaagse rituele landschap in Nederland.

Het academisch jaar van de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht werd eind augustus geopend met een ritueel. Alle aanwezigen schreven een wens voor zichzelf op een briefje en een wens voor de universiteit op een ander briefje. De wensen voor zichzelf, op eetbaar papier, mochten vervolgens worden opgegeten om ze te ‘verinnerlijken’, de wensen voor de universiteit werden opgelost in een vaas met water, waarin een gemengd boeket bloemen werd geplaatst. Zo konden ze tot bloei komen.

Bedenkster van dit ritueel was humanistisch geestelijk verzorgster en docente Neanske Tuinman (43). Haar bedrijf De nieuwe Traditie verzorgt sinds 2003 rituelen op maat. “Ik heb bijvoorbeeld iemand begeleid bij het afscheid nemen van een relatie, een ritueel verzorgd tijdens de viering van iemands vijftigste verjaardag en een oudjaarsbijeenkomst in een mannengevangenis, waarbij we briefjes verbrandden waarop stond wat de gevangenen achter zich wilden laten.”

Rituelen definieert zij als “een geheel van gestileerde handelingen waarmee mensen op symbolische wijze uiting, ordening en zin geven aan een belangrijke gebeurtenis in hun leven.” Het doet haar deugd dat de Universiteit voor Humanistiek ‘ruimte voor rituelen’ tot jaarthema heeft gekozen en in januari begint met de eenjarige Celebrantenopleiding voor ritueelbegeleiders. “Lang is er onder humanisten weerstand tegen rituelen geweest omdat ze associaties opriepen met religie. Maar ze kunnen ook verwijzen naar een ander betekenisuniversum, zoals de natuur of een gedeelde identiteit, zoals bij de Dodenherdenking. Ik ben blij dat rituelen weer mogen onder humanisten, want zonder belangrijke momenten te markeren in je leven, kun je niet verder. Zonder afscheid geen nieuw begin.”

Collectief

Hoe je rituelen eigentijds kunt vormgeven, beschrijft ze in een boek dat volgend jaar verschijnt, een bewerking van haar doctoraalscriptie uit 2002. “In mijn visie moeten zowel iemands persoonlijke levensverhaal als een collectieve betekenisgeving in herkenbare symbolen en verhalen tot uitdrukking komen. Veel humanisten en atheïsten zitten alleen op de persoonlijke lijn; gelovigen leggen van oudsher vooral de nadruk op het collectieve. In specifiek humanistische rituelen geloof ik niet zo. Ik put uit onze christelijke en voorchristelijke traditie en maak die passend voor deze tijd. Bijvoorbeeld het aansteken van kaarsen kan zowel door christenen als humanisten als teken van hoop beleefd worden.”

Al sinds de jaren vijftig worden er humanistische uitvaartvieringen gehouden, waarbij vrijwilligers een verhaal houden over de overledene. Dat gebeurt nu zo’n 1500 keer per jaar. Eind jaren negentig kwamen daar relatievieringen bij, begeleid door professionals. Die zijn nog een stuk minder bekend en worden nog maar circa tien keer per jaar gehouden. Met radiospotjes brengt het Humanistisch Verbond dit aanbod nu onder de aandacht.

Uit recent onderzoek van deze organisatie blijkt dat bijna de helft van de leden behoefte heeft aan een aanbod van humanistische rituelen om uit te putten op belangrijke momenten in het persoonlijke leven. Velen van hen hebben ook behoefte aan rituelen op vaste momenten in het jaar, zoals een midwinter- en een voorjaarsviering, een seculiere variant op Kerst en Pasen. “Daaruit spreekt een wens tot gemeenschapsvorming met gelijkgezinden”, aldus Wilma Reinders van het Humanistisch Verbond. “Ik denk dat veel niet-gelovigen daar behoefte aan hebben.”

Rituele explosie

Ritueeldeskundige en katholiek theologe Marian Geurtsen (50) haalt oude christelijke gedenkdagen onder het stof vandaan en maakt ze aansprekend voor gelovigen van nu. Zo ontwikkelde ze vijf jaar geleden Allerzielen in ’t licht, toen ze nog bij het bisdom Rotterdam werkte. “Kunstenares Ida van der Lee was toen al bezig met Allerzielen Alom, een seculiere dodenherdenking, met gebruik van christelijke symbolen. Ik wilde Allerzielen weer herkenbaar maken voor katholieken. Dat begon in twee parochies; nu wordt het in zestien parochies gedaan. Op Allerzielen, 2 november, is de begraafplaats open, je kunt een pastor vragen een graf te zegenen, je kunt brieven schrijven aan je overleden dierbaren en hun namen laten zingen op een gregoriaanse melodie.”

Ze dacht ook mee over de rituelen tijdens een kerkelijke viering om de afronding van de transitie van haar partner van man naar vrouw te vieren en een nieuwe zegen over hun huwelijk te vragen. Op dit moment is ze bezig met de ontwikkeling van ‘quartertemperdagen’: bezinningsdagen waarop je de balans van je leven opmaakt. “Dit soort dagen is al ontstaan in de vierde of vijfde eeuw, voor wie niet veel naar de kerk ging maar wel christelijk was. Later gebeurde het opmaken van de balans in de katholieke kerk vooral op vastendagen en in de protestantse kerk op de biddag en dankdag voor gewas en arbeid. Dan legde je je werk voor God neer en vroeg daar de zegen over. De quartertemperdagen kunnen vorm krijgen als kwartaalretraite in kloosters voor ongebonden ongelovigen, maar zijn ook toepasbaar in parochies en gemeentes. Door af en toe pas op de plaats te maken, voorkom je een burn-out.”

Rituelen in een kerkelijke context vinden steeds minder plaats, blijkt uit cijfers van onderzoekscentrum Kaski. Dat geldt met name voor de rooms-katholieke kerk. Zo halveerde de afgelopen tien jaar het aantal kinderen dat katholiek gedoopt werd, het aantal katholieke huwelijksvieringen daalde met 61 procent en het aantal katholieke uitvaarten met eenderde. In 2012 werd nog 16 procent van de Nederlandse kinderen christelijk gedoopt; 12 procent van de huwelijken en 32 procent van de uitvaarten vond plaats in een katholiek of protestants kerkgenootschap. Hoeveel rituelen daarbuiten plaatsvinden, is niet bekend, maar deskundigen signaleren een toename sinds de jaren negentig. “Met de secularisatie verdwenen aanvankelijk ook de rituelen, want die waren in strijd met de ratio”, legt Geurtsen uit. “Maar ook ongelovigen ontdekten dat het leven niet altijd maakbaar is. Rituelen zijn een goede manier om vorm te geven aan moeilijk te beheersen en te verwoorden emoties. Daardoor maak je ze hanteerbaar.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda