FacebookTwitterLinkedIn
dinsdag, 13 October 2015 14:57

´Allen deel aan dezelfde ziel´

Tekst: Marcel Poorthuis. Beeld: Dirk Hol Tekst: Marcel Poorthuis. Beeld: Dirk Hol

Is het mogelijk een ethiek voor onze omgang met dieren te ontwerpen die niet bij voorbaat uitgaat van een morele superioriteit van de mens over het dier? Volgens Marcel Poorthuis is dat nu precies wat de religies beogen. Binnen de islamitische traditie circuleert zelfs de tekst van een proces van de dieren tegen de mens. Winnaar: de dieren.

De omgang met het dier vormt vandaag de dag de grote uitdaging voor de mens. In zijn houding tot het dier toont hij wie hijzelf is. Ik bedoel daarmee niet, dat hij in het dier menselijke eigenschappen kan herkennen. De sluwheid van de vos en de ijver van de mier zijn natuurlijk maar menselijke projecties die het goed doen in fabels, maar die geen recht doen aan het dier.

Selectief kijken

Al meer van belang zijn de studies van Frans de Waal en Jane Goodall naar het vermogen tot empathie en solidariteit bij apen. De verborgen boodschap van deze studies is een felle kritiek op de mens die zich boven de dieren zou wanen en in moreel opzicht zoveel beter is dat hij met dieren kan doen wat hem goeddunkt. Die kritiek is terecht en wordt gedeeld door de religieuze tradities zoals we nog zullen zien.
Minder waarschijnlijk is het streven om uit het gedrag van dieren richtlijnen voor menselijk handelen te halen. Frases als 'evolutionair nuttig' dienen om aan beweringen een wetenschappelijk aureool te verschaffen. Zo zou monogamie eigenlijk onhaalbaar zijn en polygamie de regel: 'kijk maar naar de dierenwereld.' Doorgaans is hier sprake van selectief kijken om iets te zoeken dat men van tevoren al als wenselijk zag en te negeren wat daarin niet past. We zouden er toch niet aan moeten denken dat we heel het gedrag van dieren als ethische norm zouden gaan hanteren! En hoe de zorg voor zwakken, toch een typisch menselijk trekje, 'evolutionair nuttig' zou kunnen zijn is zeer de vraag.
Nee, de dierenwereld kan ons veel leren, maar kan ons niet beroven van onze status als mens en als ethisch wezen. Integendeel, onze ethische verplichtingen tegenover dieren vormen een typisch menselijke aangelegenheid. De aantrekkingskracht van studies naar apen voor mensen van nu hangt samen met het afbrokkelend gezag van traditionele bronnen voor het handelen zoals de Heilige Schrift, opvoeding en een gezamenlijk ethos. Juist in kringen van humanisten doen de apenstudies het dan ook goed.

Inherente wreedheid

Is het inderdaad mogelijk om een ethiek jegens het dier te ontwikkelen zonder dat daarin de superioriteit van de mens als axioma geldt? Mij lijkt dat de religies – ik spreek hier over jodendom, christendom en islam – precies dat beogen. Sommige mensen stellen dat dieren geen rechten kunnen hebben omdat ze geen redelijke wezens zijn. Die argumentatie lijkt me onjuist. Onvervreemdbare rechten hangen immers niet af van de instemming van degene die het betreft. Denk maar aan geestelijk gehandicapten voor wie die rechten juist duidelijker naar voren komen, omdat ze niet voor zichzelf kunnen opkomen. Volgens de Bijbel hebben dieren rechten: ze mogen niet wreed worden behandeld, hun bloed mag niet worden gegeten, want dat is heilig evenals mensenbloed (Genesis 9,6, de geboden aan Noach). Dat de schepping culmineert in de rustdag voor mens en dier, en niet in de zesde dag waarop de mens is geschapen, mag bekend worden verondersteld. Het dier heeft recht op rust en mag niet economisch worden uitgebuit (Deuteronomium 25,4).

Minder bekend is dat vegetarisme als religieus vraagstuk uitermate serieus wordt genomen: Adam en Eva zouden vegetariërs zijn geweest en pas aan Noach zou het eten van vlees zijn toegestaan. Dit zou betekenen dat er iets van een concessie schuilgaat in de geboden van Noach. Ook de roep om vlees in de woestijn wordt wel negatief beoordeeld, alsof het brood uit de hemel niet voldoende was (Deuteronomium 12,20). Terwijl rabbijnse bronnen hier alleen de gulzigheid bekritiseren, gaan joods-christelijke bronnen verder en wijzen op vlees eten als tegengesteld aan 'hoe het ooit is bedoeld'. Vasten en onthoudingsdagen zijn dus niet alleen maar negatief, maar willen de mens weer even herinneren aan 'hoe het is bedoeld'. Kloosterordes die vegetarisme tot dagelijkse praktijk maken, geven die messiaanse houding in hun leven concreet gestalte. Door zo te doen wordt een nieuwe verhouding – maar tevens zou oud als het paradijs – tussen mens en dier mogelijk.

Toch is vegetarisme geen algemene verplichting en zijn de geboden van Noach over het eten van vlees bedoeld om respectvol met het leven van het dier om te gaan. Waarom? Een uitleg wijst op de inherente wreedheid van de mens: als het geweldloze van vegetarisme verplicht zou zijn, terwijl de agressie van mens tot mens wel degelijk nog bestaat, zou dit catastrofaal zijn. In zekere zin herinnert het eten van vlees ons aan de wreedheid die wij mensen nu eenmaal in ons dragen. Dat negeren zou gevaarlijk kunnen zijn. Dat in kringen van dierenactivisten een excessieve liefde voor het dier gepaard kan gaan met afkeer van de mens is bekend.

Uiting van dankbaarheid

Over het ritueel slachten is telkens weer veel te doen. Spijtig is dat dierenactivisten weinig weten van de religieuze plicht om dieren niet te kwellen. De Bijbel dwingt ons – meer dan latere theologie – om de positie van het dier heel serieus te nemen. Alleen al de vele namen en het onderscheid tussen reine dieren en onreine dieren – zonder dat het criterium altijd duidelijk is – plaatst de dierenwereld binnen het religieuze bewustzijn en vermijdt zo een al te spirituele of louter op de mens gerichte religie. Rituele slacht is een offer en zoals elk offer is dat een uiting van dankbaarheid jegens God. Het gaat niet om een prestatie van de mens die aan God geeft wat Hij toch niet nodig heeft – eeuwig misverstand van het protestantisme – maar om teruggave, erkenning dat het leven van het dier aan God toebehoort. Pas daarna mag de mens het leven van een dier nemen, niet vanuit een soeverein bezit, maar als gave van God. Zegening van het dier en herinnering aan bijbelse verhalen horen daarbij: denk maar aan Abraham die in plaats van zijn zoon een ram offerde, voor moslims een bron van vreugde tot op de dag van vandaag.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda