FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
maandag, 12 October 2015 09:06

Dante, dichter voor alle tijden

Tekst: Sjoerd van Hoorn Tekst: Sjoerd van Hoorn

Dante Alighieri, 750 jaar geleden geboren, is niet alleen de grootste dichter van Italië, maar ook schepper van een klassiek oeuvre waarvan de betekenis reikt tot in onze tijd. De aanblik van zijn geliefde Beatrice inspireerde hem tot gedichten die getuigen van een welhaast mystieke vervoering. In zijn 'Goddelijke Komedie' toont de dichter-politicus zich een ware "poëtische encyclopedist van de middeleeuwen".

We schrijven 1274 als de negen jaar oude Dante Alighieri in Florence een meisje van bijna negen in een rode jurk ziet en onder de indruk raakt. Zij heet Beatrice. In H. Keuls' vertaling van La vita nuova (Het nieuwe leven): "Op dat ogenblik begon de geest van het leven, die in de meest geheime kamer van het hart vertoeft, zo hevig te beven, dat ik tot in de uiterste aderen smartelijk werd geschokt en sidderend sprak hij deze woorden: Ecce deus fortior me, qui veniens dominitabur mihi (Zie hier een god, sterker dan ik, die bij zijn komst mij zal overheersen)."

Klassiek werk

Negen jaar later ziet Dante haar terug en zij "groette mij zo aanminnig, dat het was of mijn blik alle grenzen der zaligheid had bereikt". De jonge vrouw die hem tutti li termini de la beatudine liet bereiken was en bleef zijn muze, van La vita nuova, geschreven na haar dood rond 1290 tot en met de Commedia die Dante kort voor zijn dood in 1321 voltooide. Daarmee hoort Beatrice tot de geïdealiseerde vrouwenfiguren waar de literatuur van de middeleeuwen zo rijk aan is, zonder dat die stijlfiguur Dantes werk tot een louter tijdsdocument maakt. Dante hoort bij de grootste schrijvers aller tijden. Zijn werk is klassiek – dat wil zeggen: van de eerste rang. We kunnen een werk klassiek noemen als het blijvend van belang is, als het nooit samenvalt met zijn samenvattingen en interpretaties maar ons vragen blijft stellen. Grote literatuur stelt ons vragen meer nog dan dat wij haar vragen stellen.

Getrouwen van Amor

Dit alles neemt niet weg dat literaire werken ook een historische context hebben. Gedichten ontstaan niet in het luchtledige, maar in een geleefde historische, geografische, theologische, literaire en persoonlijke werkelijkheid. Dante Alighieri werd 750 jaar geleden, in mei 1265, in Florence geboren als zoon van een lage edelman. We weten weinig van zijn jeugd. Hij ging naar school bij de schrijver en politicus Brunetto Latini, die zelf in het Frans schreef, en sloot zich aan bij een groep liefdesdichters die zich de fedeli d'amore noemden – de getrouwen van Amor (de verpersoonlijking van de liefde als Romeinse god). Dantes vroegste werk is helaas niet in het Nederlands vertaald, maar er is wel een recente Franse vertaling voorhanden, van Jacqueline Risset, Rimes getiteld.

Naar het voorbeeld van zijn leermeester Latini, die evenals zijn beste vriend Cavalcanti op zijn opwachting maakt in de Commedia, was Dante zowel dichter als politicus. In een tijd waarin de paus en de keizer van het Heilige Roomse rijk een conflict hadden over wie de wereldse macht mocht bekleden, koos Dante in eerste instantie voor de pausgezinde partij, de welfen. Dante vecht mee in veldslagen tegen de ghibellijnen, de keizergezinde partij. In 1294/95 schrijft hij La vita nuova, een boek waarin het verhaal van zijn liefde voor Beatrice wordt verteld in een afwisseling van gedichten, stukken verhalend proza en toelichtingen op de gedichten. Dit sonnet uit hoofdstuk XVI is een staaltje:

Vaak moet ik denken, hoe ik werd ontsteld
Tot dezen staat door Liefdes welbehagen,
En dan een deernis naar mijn ogen welt
En 'k vraag, wie nog zo donker lot moet dragen.

De Liefde plotseling mij slaat en kwelt,
Zodat het leven wegvloeit in haar vlagen,
Maar één gedachte nog teweer zich stelt
En blijft, daar zij van u slechts kan gewagen.

En dan verman ik mij in nieuw vertrouwen
En, hoe verscheurd ook en van kracht ontdaan,
Zoek ik uw aanblik, menend te genezen;
Doch als ik de ogen hef om u te aanschouwen,

Vangt zo geweldig 't hart te beven aan,
Dat bloed en adem stokken in mijn wezen.

Deze lyriek, of wat er aan ten grondslag had gelegen, weerhield Dante er overigens niet van om met een andere vrouw, Gemma Donati, te trouwen en met haar kinderen te krijgen – maar ook dat was niet ongewoon voor de fedeli d'amore.

Poëtische encyclopedie

Het boek La vita nuova is vrij interessant om te lezen, al wordt de verheven toon op een gegeven moment wat vermoeiend. Dat is al anders bij Dantes filosofische werk. Zijn filosofisch oeuvre is net zo omvangrijk is als zijn veel bekendere literaire oeuvre.

In Philosophische Werke in einem Band (Meiner Verlag, 2015) vinden we Duitse vertalingen van zijn belangrijkste filosofische werk. Het meest interessante vond ik het Gastmaal, de Convivio. Dit boek bestaat uit drie lange gedichten over Beatrice, dit keer van een bijna mystieke toon. De gedichten worden gevolgd door uitvoerige filosofische commentaren. Helaas ontbreekt in Philosophische Werke Dantes belangrijke politiek-filosofische tekst De monarchia. Toen hij die tekst schreef was Dante overgestapt van de welfen naar de ghibellijnen. De Monarchia is dan ook een verdediging van het standpunt dat de wereldlijke macht uitsluitend in handen van de keizer moet liggen. Dante was tot dit standpunt gekomen na 1302. Wat was er voorgevallen?

De Duitse romanist Karlheinz Stierle stelt in zijn vorig jaar verschenen boek Dante Alighieri: Dichter im Exil (uitgeverij C.H. Beck), dat we Dantes latere werk het beste kunnen begrijpen als een reactie op zijn verbanning uit Florence in 1302. Het was de verbanning die Dante noopte tot het schrijven van De monarchia en tot een poëtische verwerking van zijn leven die waarlijk origineel was. Dat werk is de in 1321 voltooide Commedia, met een woord van Dantes eerste biograaf, de dichter Giovanni Boccaccio, vaak de Divina Commedia genoemd: De goddelijke komedie. Van dit werk is een half dozijn recente Nederlandse vertalingen beschikbaar, waaronder een van wellicht de meeste gelauwerde vertaler van Italiaanse klassieken, Frans van Dooren.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda