FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 12 August 2015 09:48

Op kerkentocht in het Groningse Hogeland

Tekst: Bert van der Kruk Beeld: Archief Regnerus Steensma Tekst: Bert van der Kruk Beeld: Archief Regnerus Steensma

Groningen bezit met 110 middeleeuwse kerken een enorme schat aan erfgoed. "Iets meer belangstelling en waardering daarvoor kan geen kwaad", stelt kenner Justin Kroesen. "En de Nederlandse Aardolie Maatschappij zal met geld over de brug moeten komen."

Hij is de opvolger van Regnerus Steensma, "de man die in de jaren zestig mensen de ogen heeft geopend voor de waarde van het kerkelijk erfgoed". Justin Kroesen (39) borduurt daar dankbaar op voort. Net als zijn bekende voorganger is hij theoloog en groot kenner van de kerk- en kunstgeschiedenis. En eváenals Steensma hamert hij op het grote belang van de oude kerken, vooral in het noorden van het land. Kroesen: "Protestanten zijn nog steeds geen kampioenen cultureel erfgoed. De PKN is met afstand de grootste bezitter van religieus en dus cultureel erfgoed in Nederland, maar lijkt zich daarvan soms nauwelijks bewust. In elk dorp en elke stad bezit ze wel een of meerdere monumentale gebouwen, maar toch hebben protestanten de neiging om voor erfgoed in de richting van katholieken te wijzen. Ze zijn opgevoed met het idee dat protestanten niet hechten aan materiële zaken – zoiets gaat tussen de oren zitten. En dus moet ik steeds weer de boer op."

Rijk

Ook wij gaan op stap, de stad Groningen uit. We rijden richting het Hogeland. Eenmaal de drukke stad uit, komen her en der kerktorens in zicht. Het kerkenlandschap van Groningen is dichtbezaaid. Elk dorp, elk gehucht heeft er zijn eigen middeleeuwse kerk. In totaal zijn het er 110. Buurprovincie Friesland telt er zelfs 130. "Dat is een geweldige dichtheid. En een enorme rijkdom. En voor velen ook een last – maar niet voor mij." Zijn fascinatie voor oude kerken heeft er altijd in gezeten. Niet alleen de sfeer van rust die er hangt, spreekt hem aan, ook de lange geschiedenis die aan de gebouwen kleeft. "Iedereen die geïnteresseerd is in geschiedenis, heeft iets met kerken – dat kan eigenlijk niet anders.

De kerk is bijna altijd het oudste gebouw in de wijde omtrek. Een dorp heeft misschien nog huizen uit de zeventiende of achttiende eeuw; het enige middeleeuwse gebouw dat nog overeind staat, is altijd de kerk." In Hoogeveen, waar hij opgroeide, zag hij weinig van dergelijke kerken. Tijdens zijn studie theologie in Groningen veranderde dat. De rijke landbouwgrond in de provincie verklaart ook de rijkdom aan kerken. "Zonder geld gaat het niet." Zijn fascinatie verdiepte zich toen hij zich bij Regnerus Steensma kon specialiseren. Kroesen schreef een proefschrift en kreeg een plek op de faculteit, waar hij inmiddels universitair docent Kunstgeschiedenis van het Christendom is en coördinator van het Instituut voor Christelijk Cultureel Erfgoed.

Monumentaal

Ter hoogte van Loppersum verlaten we de provinciale weg. "Hier komen we in het kerngebied van de kerkbouw uit de twaalfde, dertiende eeuw", doceert Kroesen. "Heel veel kerken in dit gebied zijn sinds die tijd nauwelijks veranderd. Dat maakt het kerkenlandschap van Groningen zo oorspráonkelijk, zo bijzonder."Kroesen vervolgt: "Kerken bieden de beste toegang die we ons kunnen wensen tot het verleden. De geschreven bronnen over de middeleeuwen in Groningen zijn bijna allemaal verloren gegaan, door oorlog, brand, Reformatie, noem maar op. Dat maakt de kerkgebouwen des te interessanter. Zij vertellen iets over de eredienst en over theologische opvattingen, maar daarnaast ook over de economische ontwikkeling van die tijd, over handelscontacten, genealogie, rijk en arm, man en vrouw – een heel breed spectrum aan culturele verschijnselen. Het zijn eigenlijk onze geschiedenisboeken. Als je die op een goede manier leert lezen, zijn kerken dus veel meer dan alleen maar religieuze monumenten."

We rijden Loppersum binnen en voelen – naarmate de huizen monumentaler worden – de kerk naderen. De toren is een van de hoogste van de Ommelanden. "Dat geeft de status van de kerk aan. Het was een dekenaatskerk, net een trapje hoger dan een parochiekerk; een minika-thedraaltje op het platteland." De kerk is gesloten, maar de sleutel is – voor 1 euro – af te halen bij de Wereldwinkel om de hoek. Op de website van Stichting Oude Groninger Kerken zijn al die sleuteladressen te vinden.

Onbestaanbaar

Met de imposante sleutel die zo uit de oude tv-serie Floris zou kunnen komen, verschaft Kroesen ons toegang tot de sacrale middeleeuwse ruimte, hoog en licht. Min of meer vanzelf glijdt de blik omhoog, naar de rijk beschilderde gewelven. "Een van de grootste programma's in het noorden; een reeks voorstellingen die allemaal met Christus te maken hebben, van de maagdelijke geboorte tot het laatste oordeel. Tijdens de Reformatie verdwenen onder de kalk, maar in de jaren dertig van de vorige eeuw weer blootgelegd." De schilderingen zijn goed bewaard gebleven en van goede kwaliteit. Vooruit, het was "geen Michelangelo" die ze aanbracht, maar zeker "een kundige schilder".

Kroesen bekijkt ze bewonderend en zegt: "Ik begrijp niet waarom mensen in de vakantie zoveel moeite doen om kerken in Frankrijk en Italië te bekijken en niet op de gedachte komen om eens thuis om de hoek te kijken. Het is toch onbestaanbaar dat elke gymnasiast in de vijfde klas bijna standaard een Romereis maakt, maar nooit kerken bekijkt in al die dorpen in het noorden. Kijk, het hoeft hier van mij geen Toscane te worden, met bussen vol toeristen, maar iets meer belangstelling en waardering kan geen kwaad." Dat zou vervolgens moeten leiden tot het besef dat het nogal wat inspanning kost om de kerken in stand te houden. "We moeten er met z'n allen voor zorgen dat dit overeind blijft – en dat kost nou eenmaal geld." In het noorden van het land zijn actieve stichtingen die zich daarvoor inzetten, als de kerkelijke gemeente het gebouw niet meer kan onderhouden. Het afstoten van kerken deed zich er al in de jaren zestig van de vorige eeuw voor, aanmerkelijk eerder dan in de rest van het land. De stichtingen zijn daar, dankzij mensen als Steensma, goed op ingesprongen.

zeerijp
Zeerijp: "Afficheert zich nogal als Jacobuskerk."

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda