FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
woensdag, 22 July 2015 09:14

Een wolk van weten

Tekst: Willem van der Meiden. Beeld: ANP Foto Tekst: Willem van der Meiden. Beeld: ANP Foto

Het medium van de toekomst brengt misschien wel een uitbreiding van ons bewustzijn, schreef mediagoeroe Marshall McLuhan al in 1962 en voorspelde zo het wereldwijde web. Zijn uitspraak "the medium is the message" kreeg onder zijn vele leerlingen kracht van wet. Het betekent niet meer dan dat een medium belangrijke invloed uitoefent op de manier waarop een ermee verstuurde boodschap door de ontvanger wordt verwerkt. Maar door het provocerende =gelijk helde die betekenis voor de aanhangers over naar het 'feit' dat het medium het communicatieproces zou beheersen, waarbij de inhoud verwaarloosbaar zou zijn.

Zwerm en wolk

Dat wereldwijde web is er gekomen, vanaf 1991, en we weten al niet anders meer. Toch staan we volgens vele wetenschappers nog aan het begin van de mogelijkheden die internet biedt. Zo'n wetenschapper is filosoof Jos de Mul, die, bijvoorbeeld in Cyberspace Odyssey (2002), nadenkt over de toekomstige functie van onze hersenen in de digitale revoluties die we meemaken. Zo heeft hij het over de collectieve intelligentie die ontstaat doordat we een deel van onze hersencapaciteit gaan outsourcen, uitbesteden aan een technische mogelijkheid buiten ons eigen lichaam. Zo'n revolutie heeft in de geschiedenis vaker plaatsgevonden. De Mul noemt als voorbeeld de uitvinding van het schrift. Een deel van onze geheugenfunctie werd daardoor uitbesteed aan het schrift. Dat veroorzaakte niet alleen een enorme toename van kennis, die ook nog eens makkelijk kon worden verspreid en overgedragen. Maar ook stelde het schrift de mensheid in staat om ingewikkelde gedachten en argumenten te bedenken én uit te werken. Wat zou er van het christendom geworden zijn zonder het schrift? De uitvinding van de computer stelde ons in staat om niet alleen de producten van het denken uit te besteden, maar ook de denkprocessen zelf. We hadden zonder computer nooit het aantal priemgetallen van 6 miljard cijfers kunnen vaststellen en nooit het menselijk DNA kunnen ontrafelen.

De grote revolutie die we nu beleven, zegt De Mul, is die van het internet. Door internet zullen we in staat zijn een groot deel van onze kennis onder te brengen in een global brain dat hij 'de zwerm' (hyve) noemt. Dit alles is volgens De Mul geen sciencefiction, maar een reële inschatting van een proces dat al gaande is. Zijn 'zwerm' komt dicht bij het concept van The Wisdom of the Crowds – velen weten altijd meer dan één – en bij de in de digitale wereld inmiddels gangbare cloud, de 'wolk' waarin mensen tot in het oneindige alle data kunnen opslaan en vinden. Ooit noemde een veertiende-eeuwse Engelse mysticus een traktaat The cloud of unknowing. Hij gaf daarmee aan dat de enige weg om God echt te kennen is je verstand en je ego stil te zetten en je op te laten nemen in het rijk van het niet-weten, want alleen daar is God te vinden. De zwerm van Jos de Mul kan met recht de 'wolk van het weten' heten.

Twintig jaar geleden gebruikte 1 procent van de Nederlanders internet en waren er 18.000 websites wereldwijd 'in de lucht'. Nu gebruikt 5 procent van de Nederlanders internet niet en zijn er een half miljard websites, waarvan overigens één derde 'stilstaat'. Het woord 'revolutie' is hiervoor ontoereikend. Wat brengt deze explosieve verruiming van de mogelijkheden van informatie en communicatie de zinzoeker, de godsdienstige mens, de religieus geïnteresseerde of naar nieuwe vormen van gemeenschap hunkerende mens? En wat doet dit medium met the message? Ik ga hier voorbij aan het feit dat je je via internet over van alles en nog wat kan laten informeren, over God en godsdiensten, kerken en sekten. Je kunt je laten trainen tot mindfulness-coach, je kunt een opleiding volgen tot druïde, maar je kunt ook Bijbels Hebreeuws leren, teksten van beroemde theologische boeken nazoeken en catalogi van bibliotheken over de hele wereld inzien. Maar ik kies hier voor die andere potentie van internet: mensen, hun kennis en hun inspiratie bijeenbrengen en zo nieuwe betekenisvolle netwerken en gemeenschappen vormen.

Heilige teksten

In twee recent verschenen boeken beschrijft de auteur het ontstaan van religie. Tommy Wieringa schreef de veelgelezen en bekroonde roman Dit zijn de namen (2012). Hij beschrijft de barre tocht van een groep vluchtelingen, slachtoffers van mensenhandel, in een desolaat landschap. Als zij uiteindelijk de bewoonde wereld bereiken, hebben zich onderweg gebeurtenissen voorgedaan die de overlevenden hebben geïnspireerd tot een vorm van mythevorming en verering, met een meegenomen 'fetisj' als middelpunt. De titel van het boek verwijst naar de eerste woorden van het bijbelboek Exodus. Een jaar later verscheen Stikvallei van Frank Westerman. Hij bestudeerde het begin van verhaal- en mythevorming onder de plaatselijke bevolking rondom het vulkanische meer in Kameroen waar in 1986 een mysterieuze giframp veel mensen en dieren het leven kostte. Een intrigerend thema: waar beginnen verhalen, legenden, mythen. Waar begint religie? De twee schrijvers laten het begin van een antwoord zien, maar houden daar halt. De intrigerende vraag hoe een grotere gemeenschap ontstaat rondom een verhaal blijft liggen. Beide boeken bieden metaforen van wat op internet mogelijk zou zijn op dit terrein. Mijn belangstelling is tweeërlei: de eerste is digitale bricolage.

Enkele decennia geleden was het een populaire vraag: hoe zou het christendom eruit zien als je het opnieuw zou gaan uitvinden? Als je het from scratch zou mogen ontwerpen? Bij de beantwoording van die vraag in trainingen op vormingscentra kwam het ontwerp van deze religie in de som van alle meningen, in de wisdom of the crowds dus, meestal helaas dicht in de buurt van reëel bestaand christendom. Internet biedt tal van mogelijkheden om dit soort vragen origineler te behandelen. Alweer tien jaar geleden bedachten we voor Zinweb het project Heilig voor mij. Wij vroegen mensen om teksten op deze website te zetten die hun 'heilig' waren, van bijzondere betekenis: bestaande teksten: gedichten, songteksten, stukjes proza, profane en religieuze teksten, oneliners. Dat leverde veel reacties op en ook interactie, want mensen reageerden op elkaars keuze. Op drie bijeenkomsten werden mensen uitgenodigd om hun 'heilige teksten' met anderen te delen. Daar ontstond regelmatig een bijzonder fluïdum, een collectieve ontroering. Hadden we via dit medium nu echte gemeenschap gecreëerd? Nou, in elk geval geen blijvende gemeenschap, want het succes ebde weg. Die weg ging ook een project van mensen van de Haagse Kloosterkerk van een jaar of vijf geleden. Zij herschreven de vragen van de Heidelbergse Catechismus tot moderne vragen en nodigden de bezoekers van de website uit om antwoorden op die vragen te formuleren. De vragen waren origineel en uitnodigend, de antwoorden ook, maar ook dit interessante project bleef halverwege steken. Beide voorbeelden zeggen iets over het probleem van de houdbaarheid van dergelijke experimenten en van de steeds groter wordende vluchtigheid van het medium. Maar zulke bricolage vind ik nog steeds boeiend. Aan het project Schrijf uw eigen Bijbel ben ik nog maar niet begonnen. Het Amerikaanse project The Brick Testament, de bijbelverhalen in Lego, via internet in 2001 bij wijze van grap gestart, is al omstreden genoeg.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda