FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
vrijdag, 02 January 2015 11:58

Wat pas verschijnt in taal

Wat pas verschijnt in taal Tekst: Bert van der Kruk Beeld: Frank Penders

 

De taal van de politiek en media staat bol van de nikserige nakletserij. “Het is een ziekte van de moderne tijd.” Literatuurwetenschapper Hans van Stralen laat het allemaal van zich afglijden. “Als de taal zelf centraal staat, word ik pas wakker.”

’De meeste taaluitingen laat ik langs me heen sjezen. Dat moet wel in deze tijd, anders word je helemaal gestoord.” Hans van Stralen (60) studeerde filosofie, Nederlands, theologie en literatuurwetenschap en promoveerde in de laatste twee vakgebieden. Al zijn hele werkzame leven houdt hij zich intensief met teksten bezig. Maar de taal die media en politici dagelijks op hem afvuren, laat hij het liefst zo snel mogelijk van zich afglijden. “Dat is de taal die ik als clichématig ervaar.”

We zitten in de kantine van de faculteit geesteswetenschappen in de binnenstad van Utrecht. Van Stralen doceert hier – en ook aan de Vrije Universiteit – literatuurwetenschap. Met zijn wilde haardos en grote snor oogt hij als een kruising tussen Einstein en Nietzsche. Zijn rode, wollen trui drukt uit dat hij weinig modieus is – iets wat ook voor zijn wetenschappelijke aanpak geldt. “Ze hebben tegen mij weleens gezegd dat ik in een vorig leven monnik ben geweest; dat zou zomaar kunnen. Ik beschouw mezelf als geesteswetenschappelijke monnik. Ik kom net uit mijn buitenhuisje in Ermelo, midden in de bossen. Daar heb ik drie dagen teksten gelezen. Ik moet veel alleen zijn, met stilte om me heen.”
Niet zo gek dus dat het mediageschreeuw hem weinig kan bekoren. Om de taal van deze tijd te typeren, grijpt Van Stralen naar een kwalificatie van filosoof Martin Heidegger: Gerede, Neugier und Zweideutigkeit. “Er is veel geklets, nakletserij. De taal van tegenwoordig is herhalend, het journaal herhaalt voortdurend. En dan die nieuwsgierigheid. Op de radio wordt een correspondent gebeld in Syrië, met de dringende vraag: wat is daar aan de hand? Dan denk ik: wat gaat jou dat eigenlijk aan? Dat stoort me.”
Tot slot de dubbelzinnigheid. De universitair docent wijst op de koppen die Story en Privé steevast boven hun verhalen zetten, in de trant van ‘Wordt Willem Alexander blind?’ of ‘Heeft Margarita een ander?’ “Dan lees je zo’n verhaal en ontdek je al snel: nee, hij wordt niet blind, en nee, ze heeft geen ander. Zo word je voortdurend op twee benen gezet en uiteindelijk met een kluitje het riet in gestuurd.”

Gereutel en geneuzel
Arjen Ligtvoet en Cathelijne de Busser hanteren – geheel volgens de regels der retorica – een andere drieslag in hun strijd tegen de nakletserij: het is allemaal reclamegereutel, nieuwsgeneuzel en Binnenhofbargoens. Reclame, nieuws en politiek zijn in hun ogen de gevaarlijkste besmettingshaarden voor wat zij vaagtaal hebben gedoopt: taal die verleidt, misleidt, verwart en voor ergernis zorgt.
Al een aantal jaren verzetten econoom Ligtvoet en gedragswetenschapper De Busser zich tegen deze snel om zich heen grijpende, lege taal. “Het is een ziekte van de moderne tijd”, schrijven zij in hun boek Vaagtaal. “Het virus gedijt uiterst goed in een samenleving waarin informatie centraal staat. Een exemplaar van Vrij Nederland bevat meer informatie dan de zeventiende-eeuwse wetenschapper Francis Bacon in zijn hele leven heeft vergaard. Dat betekent uiteraard niet dat we allemaal net zulke genieën zijn. Integendeel: het soortelijk gewicht van veel teksten is laag.”

Vanuit de drie genoemde besmettingshaarden verspreidt het virus zich razendsnel. Eerst sijpelt het door naar beleidsmakers, managers en onderwijskundigen. Daarna is het al te laat. “In korte tijd raken alle hoeken en gaten van de maatschappij besmet: van ambtenaar en zorgverlener tot personeelsconsulent. En plotseling is het overal. Dan streeft de bakker naar een stukje klantenbinding, wil de voetbalcoach alle neuzen dezelfde kant op hebben en heeft de discotheekeigenaar een niet-pluisgevoel.”
Dat zijn misschien nog wat onschuldige voorbeelden, die slechts ergernis oproepen. Maar er zijn ook grotere risico’s, waarschuwen de twee, zelf niet helemaal vrij van ronkend taalgebruik. “Door vaagtaal steken onderwijzers meer tijd in administratie dan in lesgeven en is een gesprek met een gemeenteambtenaar een hachelijk avontuur. Door vaagtaal koop je onzinnige producten, gaan multinationals onverwacht failliet en lijdt half Nederland aan angststoornissen.”
En het kan nog gevaarlijker. Door vaagtaal ging Nederland op oorlogspad in Afghanistan. Een oorlog was niet te verkopen en politiek onhaalbaar. Maar een opbouwmissie wel. Wie kan er nu tegen opbouwwerkzaamheden zijn? “Met zorgvuldig gekozen woorden heeft de regering de emotionele lading van oorlog buitenspel gezet en het maatschappelijk denken veranderd.” Woorden zijn ook wapens, zoals de Britse documentaireserie Unspeak treffend laat zien. Ook Tony Blair ging geen oorlog voeren, hij ging change maken.
Op de nominatielijst voor de vaagtaalverkiezing van 2014 staat de winnaar van vorig jaar – participatiesamenleving – nog steeds. Die term blijft de gemoederen dus bezighouden. Verder zijn er hoge scores voor het kwaliteitsvenster, het ombuiggesprek, de houtkoolschets, de comfortzone, de doelmatigheidsconsulent en de stip aan de horizon.

Zwart en wit
Literatuurwetenschapper Hans van Stralen bekijkt met zijn studenten weleens tv-reclames of journaaluitzendingen, maar alleen om hen uit te leggen hoe wat hem betreft ‘zwarte retorica’ eruit ziet. Om vervolgens snel over te stappen naar de witte variant, die zich kenmerkt door authentiek taalgebruik. Politicus Geert Wilders stopt hij in de eerste categorie, iemand als de kerkvader Aurelius Augustinus in de tweede.
Van Stralen: “Augustinus zit de boel ook te flessen in zijn autobiografie, maar dat accepteren we, omdat hij ons wil bewegen tot het christendom. Ik vind dat geen slecht doel, al kan een ander daar anders over denken. Het onderscheid tussen zwart en wit is nogal persoonlijk, maar kan wel helpen: probeert iemand nou een boodschap te verkopen met een voor mij oprecht doel of wil hij gewoon dat ik Philips gloeilampen ga kopen en wordt de taal daaraan ondergeschikt gemaakt?”
Voor het waarachtige spreken moet je volgens Van Stralen bij de poëzie en de religie zijn. “Als de taal zelf centraal staat, word ik pas wakker. Als het niet gaat om de zender of de ontvanger, maar om de taal die de aandacht op zichzelf vestigt. Uiteraard wil een dichter als Willem Jan Otten mij ook iets meedelen, maar dat gebeurt pas in tweede instantie. In eerste instantie haalt hij iets met de taal uit; hij rukt alle taalregisters open.”
Waarom hij zijn studenten zo graag op die taal zelf wijst? “Omdat je met taal, denk ik, heel dicht bij de dingen des levens kunt komen. Mensen die zich intensief bezighouden met de taal, denken meestal ook intensief na over de existentiële vragen. Sommige mensen hebben écht iets te zeggen; dat kun je alleen al zien aan de manier waarop ze hun taal verzorgen. Daarom ben ik ook heel kritisch op de taal van studenten. Het is soms ongelooflijk hoeveel taalfouten zij op één A-viertje krijgen.”
De studenten komen in groten getale naar zijn colleges, maar binnen zijn tak van wetenschap verschrompelt de aandacht voor teksten. “Dat verdriet mij enorm. Tegenwoordig draait alles om de vraag wat een tekst bijdraagt aan de cultuur. Dat je je intensief met de tekst zélf bezighoudt en vraagt naar de existentiële dimensie daarvan, is niet meer van deze tijd. Ik ben volstrekt onmodieus bezig, zeg maar gewoon ouderwets.”

Beschrijven en oproepen
“Volgens velen is de hermeneutiek doodgelopen”, verzucht Van Stralen. De wijsgerige discipline die zich richt op het nadenken over de interpretatie van teksten, kunstwerken en levensvragen doet immers geen empirisch toetsbare, controleerbare uitspraken – iets wat tegenwoordig haast onbestaanbaar is. “Men heeft een beetje tabak van de zoveelste interpretatie.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda