FacebookTwitterLinkedIn
donderdag, 18 December 2014 09:46

Met kleine letters geschreven

Met kleine letters geschreven Tekst: Bert van der Kruk Beeld: Sander ten Napel

 

De taal stond lange tijd voor gemeenschap. “Totdat zij systematisch werd gebruikt om mensen uit elkaar te slaan en tegen elkaar op te zetten.” Maar na de vernieling was er ook weer het verlangen naar vernieuwing. “Elk moment is zwanger van de verwachting dat er weer een woord gesproken wordt dat ertoe doet.”

Het kan niemand dit jaar ontgaan zijn: een eeuw geleden begon de Eerste Wereldoorlog. De man die aartshertog Frans Ferdinand doodschoot, en daarmee het startschot voor de oorlog gaf, was een groot liefhebber van de poëzie van de Amerikaan Walt Whitman, schrijft de Poolse dichter Czeslaw Milosz in zijn boek Alfabet. Gavrilo Princip was een van de Servische revolutionairen die Whitman op een politieke manier lazen, “als dichter die de democratie bezong”. Milosz: “Hij was ervan overtuigd dat hij de opdracht van zijn lievelingsdichter uitvoerde die immers opriep tot strijd met de koningen. En zo werd een Amerikaanse dichter verantwoordelijk voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.” Het gaat misschien wat ver om het zo te stellen, maar duidelijk is wel dat woorden verstrekkende gevolgen kunnen hebben, ook onbedoelde. Woorden kunnen doden en tot leven wekken, ze kunnen verwoesten en scheppen. Poëzie kan het beste in mensen boven halen, maar misschien ook wel het slechtste. Diezelfde alles verwoestende oorlog bracht de dadaïsten ertoe de taal te bekritiseren, ja zelfs te vernietigen. De conventionele taal met zijn syntaxis en grammatica was immers een machtsmiddel van de sterken om de zwakkeren te onderdrukken, het was de taal van de tekentafeloorlog die mensen reduceerde tot moordende machines. Uit protest waren er dichters, zoals de Duitser Hugo Ball, die alleen nog maar klankdichten schreven: gadji beri bimba.

In het merg van de taal
Tot halverwege de vorige eeuw was de westerse beschaving overtuigd van de kracht van de taal, schrijft Huub Oosterhuis in het laatste nummer van De Nieuwe Liefde. “Men leefde op de waardevolle betekenissen der woorden: God betekende God, mens betekende mens. Taal kon begeesteren, overtuigen, gaf richting aan doen en laten. Taal was gemeenschap: we verstonden elkaar en konden zeggen wat we wilden. In den beginne was het woord, de logos, het met scheppingskracht geladen woord.”
Na 1945 was dat voorbij. “De woorden van een massamoordenaar bleken vernietigende overtuigingskracht te hebben gehad en begeesterden het ene ras om het andere uit te roeien”, vervolgt Oosterhuis. “De taal waarin onze voorouders hun liefde verklaarden en hun kinderen grootbrachten, de taal die gegeven is om mensen te verbinden, werd systematisch gebruikt om mensen uit elkaar te slaan en tegen elkaar op te zetten.”
De joodse cultuurfilosoof George Steiner vroeg zich na de oorlog af of taal nog wel een ‘bezield medium’ kon zijn. Met een verwijzing naar de taal van het Derde Rijk, waarin woorden hun oorspronkelijke betekenis verloren en spookachtige begrippen werden, schrijft hij: “Maak van woorden overbrengers van verschrikking en leugen, en er zal iets met de woorden gebeuren. Iets van de leugens en het sadisme zal zich nestelen in het merg van de taal. De taal zal niet langer groeien en zich vernieuwen.”
Victor Klemperer hield deze verandering van taal in Hitlers rijk nauwgezet bij. “Woorden kunnen nietige stukjes arsenicum zijn”, schetst de joodse filoloog. “Ze worden ongemerkt ingeslikt en lijken geen uitwerking te hebben maar na enige tijd is de gifwerking er toch. Als iemand maar lang genoeg ‘fanatiek’ zegt in plaats van ‘heldhaftig’ en ‘deugdzaam’ gelooft hij ten slotte echt dat een fanaticus een deugdzame held is en dat je zonder fanatisme geen held kunt zijn.”
De veranderingen in de taal die Steiner en Klemperer beschrijven, kunnen volgens Colet van der Ven in haar essay Taal is niet stom, “als een mal gelegd worden over de taalveranderingen die de gebeurtenissen in Cambodja, Rwanda, Joegoslavië en vele andere brandhaarden van de laatste decennia begeleidden.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda