FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
vrijdag, 21 November 2014 13:38

Kom tot jezelf!

Kom tot jezelf! Tekst: Frits de Lange Beeld: Martine Sprangers

 

Beleef het ouder worden als een ontdekkingsreis in niemandsland, adviseert Frits de Lange. “De ouderdom is de intensivering en radicalisering van de ervaring van het onderweg zijn naar je zelf. Wijs is de mens die gewetensvol deze reis maakt, doorleefd ouder wordt, bewust de tijd neemt om radicaal tot zichzelf te komen.”

Een jaar of tien geleden begon ik met ‘goed oud worden’ als onderzoeksthema in de ethiek. Ik loop nu tegen de zestig en ga zo langzamerhand tot mijn eigen doelgroep behoren. Ik raakte in de ban van de vraag hoe een vergrijzende samenleving een kwade oude dag kan vermijden. Wat is goed leven als je zeventig, tachtig, negentig bent? Als prille vijftiger keek ik toen naar ouderen zoals een antropoloog kijkt naar een vreemde volksstam: met warme belangstelling, maar tegelijk met het besef: ik hoor er niet bij. Dat wordt nu anders. Ik beweeg wat bedachtzamer, daal trappen voorzichtiger af, weet nu dat de dokter artrose gewoon ‘slijtage’ noemt, en kan in mijn werk minder draaiende schoteltjes in de lucht houden dan vroeger. En soms heb ik als ik les geef aan prille twintigers ineens het gevoel van ‘opa vertelt’. Ja, ik word oud.

Een constructie
Ga ik nu de mooiste tijd van mijn leven tegemoet? Tien jaar geleden zou mij dat van alle kanten verzekerd zijn. In 2008 werd ‘ouder worden’ het thema van de nationale boekenweek. Er verschenen titels als Ouder worden is een feest! Ik schreef zelf een essay over het ‘zwitserlevengevoel’. De vitale senior beheerste het beeld. De babyboomer als joyeuze levensgenieter, al dan niet met de camper op reis door Europa.
Het kan verkeren. Inmiddels is de oude dag in het publieke debat een schrikbeeld geworden. Sinds de crisis van 2008 staat ouderdom voor onbetaalbare pensioenen, ontmanteling van de AWBZ en overbelaste mantelzorgers. We zijn bang geworden voor de ouderdom. Bang om dement te worden, bang dat er straks niemand meer is om voor ons te zorgen. Hoogbejaard en dan het verpleeghuis? ‘Ik stap er voor die tijd wel uit,’ horen we. De wilsverklaring ligt al klaar.
Het beeld van de ouderdom wisselt snel, al naar gelang onze angsten, dromen en verlangens. Is er dan echt geen wetenschappelijk verhaal over te vertellen, dichter bij de feiten? Welnu, ik heb de afgelopen tien jaar veel gerontologische literatuur onder ogen gehad. Maar een vastomlijnd beeld van wat het betekent om oud te zijn levert het niet op. Integendeel, dé ouderdom bestaat niet, ontdek ik steeds meer. Beelden van ouderdom, die bestaan wel. Zo was in de naoorlogse verzorgingsstaat de oudere een afhankelijke patiënt die door een witgeschorte zuster in het bejaardenhuis werd verpleegd. Een medisch model, dat hielp om ruimte te maken voor de wederopbouw. In de huidige participatiesamenleving is de oudere van de weeromstuit een ‘actieve, participerende burger’ geworden, die zijn eigen boontjes dopt. Een wensplaatje van beleidsambtenaren, om de kosten van de vergrijzing beheersbaar te houden in een mondige democratie. Ouderdom is, met andere woorden, een maatschappelijke constructie, het product van een samenspel van economische belangen, politieke macht en culturele idealen.

De ondernemende senior
De oudere zelf, die unieke mens op leeftijd, ontsnapt per definitie aan elk generaliserend plaatje. Waarom word je tussen de pakweg dertig en vijftig niet tot een categorie gerekend en behoor je daarboven ineens bij de beige massa? Je hebt vitale tachtigers die nog steeds werken en sombere zestigers die versleten zijn en uitgeblust. Oma’s en opa’s opgenomen in de kring van hun kinderen en kleinkinderen, en vereenzaamde zonderlingen die alleen nog met de caissière van de supermarkt een woordje wisselen. Zij die ‘klaar zijn met leven’ en naar de dood verlangen, tegenover hen die op hun honderdste nog gretig een nieuwe computer kopen. De oudere bestaat niet.
Wijs oud worden is daarom om te beginnen: eigenwijs oud worden. Laat je niet wegzetten in een groep. Je bent geen ‘oudere’, je bent en blijft Inge of Pieter, Daan of Dorien. Creëer je eigen oude dag. Biedt weerstand aan verwachtingspatronen en stereotypen. Ga er al helemaal niet zélf ook nog in geloven!
Het is de winst van de individualisering dat geen enkele levensloop nog standaard is. De tijd van de drie fasen school, gezin en carrière, gevolgd door de ‘rust’ van het pensioen ligt achter ons. Maar er zijn nieuwe collectieve beelden die zich subtiel opdringen, en ons weg laten drijven bij onszelf. Bijvoorbeeld: de ondernemende senior die voor zichzelf zorgt, en als hij dat niet meer kan het veld ruimt. In de vorige eeuw moest je als burger kapitaal hebben, in onze eeuw moet je je eigen kapitaal zijn. Jij bent een onderneming, en je lichaam, je psyche, je talenten en vaardigheden bepalen je marktwaarde. Performance – daar komt het op aan. Vandaar de fascinatie in onze cultuur voor jong zijn. Dat heeft op zich weinig met leeftijd te maken. Niemand wil graag zijn puberteit nog eens overdoen. Maar jongeren zijn van nature nog wat ouderen ook moeten zijn: ondernemend. Daarom staan ze model. Zo lang je nog op hen kunt lijken als actieve senior, tel je nog mee. Kun je het niet meer opbrengen, dan word je tot last voor anderen en voor jezelf. Je bent een restproduct van de voortsnellende samenleving en wordt cultureel gezien voor dood verklaard. Ligt er nog geen wilsverklaring klaar?

Mensen in beweging
Fotograaf Martine Sprangers was te gast bij het ‘ouderenberaad’ van de Dominicusgemeente in Amsterdam. Zij vroeg mensen om te poseren op een wijze die of een attribuut dat voor hen uitdrukt wat zij als oudere het liefste doen. De keuze viel op ‘de beitel van mijn opa’ (een meubelmaker), een boek, een mobieltje (‘contact met mensen’), ‘mijn handen’ (ík geef reiki), een hark (volkstuinder), ‘mijn jas’ (‘want altijd onderweg), een mandala (‘ik ben creatief’).

rij vlnr

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda