FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
donderdag, 02 October 2014 09:37

Geen economie zonder waarden

Geen economie zonder waarden Tekst: Eelke de Jong

Economen zijn graag geziene gasten in de media, maar laten de kijker en lezer even zo vaak in verwarring achter. Zelden immers zijn ze het met elkaar eens. Betekent dit dat elk advies van een econoom waardeloos is, omdat het te veel persoonlijke voorkeuren bevat? “Nee”, zegt hoogleraar economie Eelke de Jong, “zonder waarden is er geen inzicht.”

In veel discussies wordt de economische wetenschap opgevat als een wetenschap die veel gelijkenis vertoont met de natuurwetenschap. Aangenomen wordt dan dat het economische systeem volgens wiskundig weer te geven wetten functioneert. De econoom legt als deskundige de werking van deze wetten uit en geeft op grond daarvan advies. Belangrijk is dat zowel de deskundige als de geadviseerde ervan uitgaan dat het oordeel geen persoonlijke of andere waarden bevat. Anderen stellen vragen bij deze voorstelling van zaken. Zij zien de economische wetenschap eerder als een sociale wetenschap is. Waarden spelen daarbinnen dan een grote rol. De geschiedenis van de economische wetenschap levert argumenten voor de juistheid van deze laatste visie.

Wederzijdse betrokkenheid
Het begin van de economie als wetenschap wordt gelegd bij het verschijnen in 1776 van het boek An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations van de Schotse filosoof Adam Smith die in zijn tijd vooral bekend was vanwege het boek The Theory of Moral Sentiments.
Het concept wederzijdse betrokkenheid (mutual sympathy) speelt in zijn denken een belangrijke rol. Hoe egoïstisch een mens ook mag zijn, hij voelt zich van nature betrokken bij de ander. Hij spiegelt zich als het ware in de ander: als de mens iemand ziet lijden dan lijdt hijzelf met de ander mee. De maatschappelijke orde wordt in de onderlinge uitwisseling door de individuen gezamenlijk gevormd. Zolang het resultaat als rechtvaardig wordt ervaren, zal dit leiden tot een stabiele samenleving en niet tot chaos. Het laatste werd toentertijd door anderen gevreesd. Adam Smith ziet echter in veel markten dat er ondanks alle losse individuele acties toch een vorm van coördinatie is. Het lijkt alsof door een verborgen hand geleid, alle individuele acties tot het maatschappelijk gewenst optimum leiden. Hiermee formuleerde Adam Smith zijn mening in het toentertijd gevoerde debat of een maatschappij waarin veel vrijheid aan het individu gegeven wordt,wel tot een ordentelijk geheel kan leiden. Tot die tijd kende de maatschappij duidelijke rangen en standen met een daarbij behorende rolverdeling. Met name de burgerij wilde meer macht en vrijheid. Smith maakte met zijn benadering ideologisch de weg vrij voor een economische ordening waarin het individu binnen de geldende regels meer vrijheid heeft dan voorheen.
Voor ons zijn een drietal zaken belangrijk. Het betoog van Adam Smith past in de context en het debat van zijn tijd. Hij argumenteert aan de hand van voorbeelden en analogieën (‘de onzichtbare hand’ die de markt stuurt). Ten slotte, waarden zijn zozeer in het denken ingebed dat ze feitelijk niet expliciet genoemd worden.

Marx en Weber
In de loop van de negentiende eeuw kwamen er binnen de economie echter stromingen op die het als ideaal stelden om de economische wetenschap aan de natuurwetenschap te spiegelen. Deze economen hoopten algemeen geldende wetten af te kunnen leiden en een waardenvrije wetenschap te creëren. Bovendien ontstond er een behoefte tot kwantificering. Zo is in de jaren dertig van de twintigste eeuw het idee van het Bruto Binnenlands Product geïntroduceerd. Dat beantwoordde aan de wens van beleidsmakers om een indruk te krijgen van het effect van maatregelen om de crisis te verminderen. De voor nazibewind gevluchte wetenschappers legden zich veelal toe op wiskundige modellen, mede omdat ze niet goed in staat waren gedetailleerde historische studies van hun nieuwe vaderland te verrichten. Daarvoor ontbrak inside kennis van het nieuwe vaderland. Ook werden in de Tweede Wereldoorlog wiskundigen ingezet bij het oplossen van vraagstukken zoals het wel of niet in konvooi varen over de Atlantische Oceaan om het gevaar van de Duitse onderzeeboten te minimaliseren. Hiermee werd wiskunde als een methode om maatschappelijke problemen op te lossen aanvaardbaar.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda